Herdenking

Ik ben geen royalist (maar ook geen republikein, om pragmatische redenen). Na de speech van de koning gisteravond zie ik ineens hoe een monarch inderdaad de verpersoonlijking van de natie kan zijn. Wat een knappe toespraak en hoe goed uitgesproken! Tegelijk recht doen aan strijders en eigen fouten erkennen. Tegelijk het persoonlijke en het collectieve verhaal. De geserreerde beschrijving van onbeschrijfelijke gruwelen, kwaadaardigheid en leed door de verwijzing naar één getuigenis en het bordje bij het Vondelpark. En dat prachtige zinnetje "niet normaal maken wat niet normaal ìs". Willem-Alexander verandert voor mij in één klap in een echte koning, eentje die eerbied verdient. In ieder geval nu.

De Waal, Mama's laatste omhelzing; Over emoties bij dieren en wat ze ons zeggen over onszelf

Frans de Waal is dan wel geen literair schrijver en het boek is hier en daar een beetje een pamflet, maar mij overtuigde het wel. De Waal is opgeleid in de behavioristische tijd waarin iedere antropomorfe interpretatie van dierengedrag taboe was. Tegen de stroom in toont hij aan de hand van talloze observaties en slimme onderzoekjes aan dat dieren gewoon wel emoties hebben. Dezelfde als mensen. Niet alleen primaten maar alle dieren: zoogdieren, vogels en misschien zelfs vissen. Woede liefde haat angst jaloezie pret enzovoort enzovoort. Ik moet weer denken aan volwassen koeien die soms als dollen in een wei rondsprongen. Dat zag er toch echt uit als lollige speelsheid.
Zonder emoties geen geheugen, geen planning en geen slimme probleemoplossingen. De Waal bewijst dat veel dieren dat allemaal wel degelijk kennen en kunnen. Volgens hem zijn emoties gewoon biologische verschijnselen die samenhangen met zintuigen en neurologische systemen. De Waal onderscheidt emoties, de lichamelijke ervaring die zichtbaar wordt in gezichtsuitdrukking, lichaam en gedrag, van gevoelens. Die laatsten zijn cultureel bepaalde interpretaties en zonder taal zijn ze niet meetbaar. Het zou dus goed kunnen dat dieren wel dezelfde emoties hebben als mensen, maar heel andere gevoelens.
In het boek komt iets minder de samenhang aan de orde van emoties met het sociale wezen van dieren. Er wordt niks gezegd over solitaire dieren en of die wel of geen emoties hebben. Het lijkt mij dat niet alleen geheugen, planning en probleemoplossing, dus bewustzijn, emoties nodig hebben maar sowieso elke vorm van samenleven met soortgenoten. Samenleven is bijna synoniem met communiceren, en communiceren doe je in de eerste plaats met emotioneel gedrag. Ik vind dit leuk, ik vind je lief, in die boom hangt iets lekkers, daar zit een prooi, ik wil je een kadootje geven, ik maak me zorgen om je. Mensen hebben de extreem belangrijke taal ontdekt om emotioneel gedrag te coderen en dat heeft ons ongelooflijk ver gebracht. Dat neemt niet weg dat dieren ook zonder taal intensief communiceren. Dankzij emoties en communicatie kunnen hun samenlevingen structuur hebben en kunnen primaten aan politiek doen. Hoe zou je bondgenootschappen moeten smeden, hoe zou je kunnen onderhandelen of chanteren of vleien, zonder die eigenschappen?

Liever een wet dan een verordening

Op twitter wordt woest gereageerd op de aankondiging van noodwetgeving die in de plaats moet komen van de noodverordeningen met samenscholingsverboden en afstandsbepalingen. De twitteraars menen dat zo’n wet het einde van de rechtsstaat betekent.

Kennelijk hebben ze weinig vertrouwen in het wetgevingsproces, of ze begrijpen niet helemaal hoe de rechtsstaat functioneert, of allebei. Vermoedelijk wordt wetgeving als iets heftigers en knellenders en meer rigide beschouwd dan noodverordeningen en handhavingsacties van politie en BOA’s gebaseerd op aanwijzingen van hun superieuren.

Wetgeving is de basis van de rechtsstaat. Het proces van wetgeving is zó ingericht dat de waarborgen voor democratische controle en voor het respecteren van individuele vrijheidsrechten maximaal zijn. Het parlement bespreekt een wetsvoorstel en volksvertegenwoordigers kunnen al hun opvattingen en inzichten over een wetsvoorstel naar voren brengen. Ze kunnen een voorstel wijzigen of afwijzen. De Raad van State geeft advies over de consistentie van een wetsvoorstel met andere wetten en rechten. Adviesorganen, wetenschappers en activisten kunnen hun inbreng leveren. En als een wet éénmaal van kracht is, geeft het de zekerheid dat de regels voor iedereen gelden. Het geeft burgers niet alleen verboden en verplichtingen maar ook inzicht in de grenzen die daaraan zijn gesteld, en in de bevoegdheden van handhavers om de verplichtingen af te dwingen. Het maakt duidelijk welke rechten burgers hebben en het geeft ons een middel om een beroep op die rechten te doen, of op de beperkingen van verboden of verplichtingen, uiteindelijk bij een rechter. De Algemene Rekenkamer kan onderzoeken of een wet werkt. De Tweede Kamer kan de regering ter verantwoording roepen over de toepassing van een wet.

Eén en al rechtsstatelijke waarborgen. Doe mij maar wetgeving, zodat ik zeker weet dat er met verstand en vanuit alle mogelijke perspectieven bekeken is of de maatregelen wel een goed idee zijn.

Als je regeert per decreet, of per (nood)verordening, blijven de regels bijna volledig ambtelijk. Voor burgers is het nogal ondoorzichtig hoe de regels tot stand komen, waar en voor wie in welke situatie ze wel en niet gelden en wat de handhavers wel en niet mogen. Je kan in discussie gaan met een BOA over de inbreuk op je verenigingsrecht of je privacy als hij een boete van vierhonderd piek oplegt, maar verder heb je weinig andere mogelijkheden dan naar de rechter stappen. Die overigens vanwege de coronacrisis maar op halve kracht werkt.

Op twitter kan je goed zien hoe dringend noodzakelijk staatsrecht, maatschappijleer en burgerschapsonderwijs zijn. Als grote groepen mensen werkelijk gaan geloven dat wetgeving gevaarlijker is voor hun vrijheid dan lagere regelgeving, verliest het hele systeem z’n legitimiteit. Dàt is dan pas echt het einde van de rechtsstaat.

Medicijn voor C19

Eén van de merkwaardigste dingen van de coronasituatie vind ik de intensieve betrokkenheid van alles en iedereen bij de zoektocht naar behandelingen voor C19. Via facebook, linkedin en twitter delen bouwvakkers en koks, bestuurskundigen en electriciëns beschouwingen over goedjes met onuitsprekelijke namen, statistieken over patiëntencohorten en de exacte fase waarin zij zich met exact welke ziekteverschijnselen bevonden enzovoort. Vaak met lijsten vol bronvermeldingen en teksten waaruit moet blijken dat we de onderzoeker/auteur/presentator kunnen vertrouwen.

Ik geloof zonder meer dat het allemaal te vertrouwen is. Maar doe dat dan ook. Vertrouw er nou gewoon op dat wetenschappers die er voor hebben doorgeleerd onderzoek doen naar behandelingen en medicijnen. Dat gezondheidsraden en artsenorganisaties en inspecties en verzekeraars op het vinketouw zitten om behandelingen te gaan testen zodra dat verantwoord is. Dat artsen en apothekers klaar staan om veelbelovende pillen en poeders toe te passen.

Wat heeft het in godsnaam voor zin als totale leken op farmaceutisch gebied de potentie van het ene of het andere stofje met elkaar bespreken? En wat doet het met het maatschappelijk vertrouwen als de onvermijdelijke teleurstellingen volgen, omdat wetenschappelijk onderzoek nou éénmaal niet in een rechte lijn naar een perfecte oplossing leidt?

Insyriated

Gisteren keek ik naar de film Insyriated, over een lockdown maar dan anders. Pure horror. Een dag van een gezin dat de deur niet uit kan vanwege sluipschutters en bombardementen. Gruwelijk. Wel een sterke film met een sterke cast en sterke scènes. Niet plezierig om te zien. Maar wel goed om te zien, voor ons allemaal met onze moeite om ons aan te passen aan de sociale afstand en semiquarantaine. En voor ons die maar nauwelijks kunnen begrijpen waar al die Syrische vluchtelingen vandaan komen. En al die andere oorlogsvluchtelingen die misschien niet gevaar lopen als politieke dissident of als lid van een onderdrukte etnische groep.
Laten we allemaal naar Insyriated kijken, zodat we onze eigen situatie ietsje meer in perspectief kunnen zien.

Hans Wilmink, Voorbij boos en achteloos; Rechtsstatelijk besef als kompas voor overheid en burger

Hans beperkt zich tot de waarden van de rechtsstaat en daarmee is zijn essay tegelijk makkelijk te lezen en te begrijpen, en overtuigend. Hij beschrijft de rechtsstaat als een soort minimumgarantie, in de zin van een minimum aan fatsoen en beschaving en ook in de zin van de rechten en vrijheden die alle burgers minimaal toekomen. Daardoor kan hij de overheid scherp de maat nemen en dat valt niet zonder meer positief uit. Ik ben erg blij met zijn oproep aan de overheid om zich behoorlijk te gedragen, recht te doen aan al diegenen die benadeeld worden door (op zichzelf legitieme) besluiten, en altijd en overal juist díégenen te beschermen wiens fundamentele rechten en vrijheden in de knel dreigen te raken. De rechtsstaat moet actief beschermd worden door overheid en samenleving: "Het brengt onzekerheden met zich mee, die alleen te dragen zijn als er veel vertrouwen is tussen burgers onderling en tussen burgers en de overheid. Daar zit de achilleshiel van de rechtsstaat. In het bijzonder de overheid moet investeren in de rechtvaardige behandeling van burgers en het onafhankelijke rechterlijke toezicht daarop."

In dit boekje vind je geen uitweidingen over de dragende instituties, de scheiding der machten of de grondrechten die de rechtsstaat skelet geven. In plaats daarvan is er een steeds terugkerend pleidooi voor goed onderwijs waarin geleerd wordt een open mind te hebben.

Het fijnste stuk tekst gaat over zo'n open mind en over kennis. Over het gevaar van absolutisme en ook het gevaar van nihilisme. "De vrijheidsrechten die zo fundamenteel zijn voor het leven in de rechtsstaat zouden zinloos zijn als er een absolute waarheid zou bestaan die we kunnen leren kennen." en "Op het andere uiterste van het waarheidscontinuüm lopen we ook vast. Als er niets kenbaar zou zijn, als er geen methode van kennisvergaring wordt erkend die meer voortbrengt dan een toevallige en willekeurig inwisselbare mening, zijn de rechtsstatelijke vrijheden eveneens van zeer beperkte waarde."

Het essay zou in de eerste plaats verplichte kost voor iedere ambtenaar moeten zijn, omdat het belang van de goede overheid er zo uitstekend in wordt uitgelegd. Maar ik zou wensen dat bijna iedere burger het ook zou lezen. Je hebt het in een paar uur uit en dat levert dan inzichten op die een mensenleven mee kunnen gaan.

Postcorona

Het plaatje in mijn hoofd van onze sociale wederopstanding ziet eruit als een musical. De zon schijnt, de vogeltjes fluiten, er hangt een roze waasje over de straten. Alle deuren en ramen gaan synchroon open en de mensen stappen naar buiten, knipperend tegen het plotselinge felle licht. Ze haken in en iedereen danst. Mierzoet.
Er wordt volop gefantaseerd over een brave new world na afloop van de coronacrisis. Maar ik geloof er helemaal niks van, van al die hoopvolle voorspellingen. Als rechtgeaarde zwartkijker denk ik dat de wereld er op alle niveaus vooral veel akeliger uit zal komen. Mensen die toch al een hekel aan elkaar hadden verwijten elkaar nu helemáál het leed en de overlast die ze elkaar hebben aangedaan. Het is de schuld van de wandelaars dat we zo lang opgesloten hebben gezeten. Het is de schuld van de brandstichters dat we elkaar niet konden bellen.
Ook politiek zullen groenen, kapitalisten en populisten elkaar hevig verwijten dat de epidemie zo lang heeft geduurd, de multinationals met belastinggeld zijn gesteund en de economie kapot is. Milieu en burgerrechten moeten juist nú worden beschermd of stikstofmaatregelen staan herstel in de weg. Internationaal zijn nationalisme en onderling wantrouwen verdiept en de propaganda-oorlogsvoerders hebben de wind stevig in de rug. Als het een beetje tegenzit neemt her en der fundamentalisme en radicalisme bepaald niet af.

Het is al weken, jaren, duidelijk dat de slachtoffers van ziekte en armoede altijd de zwakkeren zijn. Dat alleen al verdiept en verergert alle kloven die er zijn tussen hen en ons, de gepriviligeerden. Ik zie geen enkele aanleiding om optimistisch te zijn over de toekomst.