En nog weer rechtser

Toen ik opgroeide in de jaren ’70 en ’80 was de Tweede Wereldoorlog (met hoofdletters!) hèt politiek-morele kader voor alles en iedereen. Dat nooit meer. Dat was een open deur natuurlijk want “dat”, oorlog, bezetting en volkerenmoord, is zó afschuwelijk dat je je niet voor zou kunnen stellen dat iemand het wel zou willen. Het gebeurde allemaal wel in de derde wereld maar dat raakte ons maar heel beperkt. Wij in het westen waren vooral heel druk met het leren van de lessen van WOII.

Het jammere is dat we daarbij zó nadrukkelijk focusten op antisemitisme en holocaust, misschien ingegeven door de talloze films en boeken waarin het goed – kwaad schema in beeld werd gebracht langs de lijnen van joodse slachtoffers en verzet tegen Duitse nazis. De etnisch-nationale dimensie bood altijd het decor, de beeldtaal, die niet nader toegelicht hoefde te worden omdat het bekend en evident was. Duitsers slecht, joden goed, Nederlanders onderdrukt.

Daar was ook niks onwaars aan en het maakte elk normaal mens overtuigd democraat, het belang van gelijke behandeling evident en vrijheid van meningsuiting cruciaal. Maar doordat antisemitisme en fascisme synoniemen werden omdat met “dat nooit weer” gedoeld werd op het slachtofferschap van miljoenen joden (waar later een beetje erkenning voor Roma, homo’s en gehandicapten bij kwam) hebben we heel weinig geleerd over de politieke beweging naar extremisme en fascisme. Er is geen massale herkenning en veroordeling. Integendeel, we steunen een fascistisch regime in Israel omdat we het land met joden associëren; we stemmen rechts-extremistisch omdat we een krachtige, slagvaardige en vooral compromisloze overheid willen die ons terugvoert naar een nostalgisch verleden van mist over de weiden en kletterende melkkannetjes; we slurpen hevig verontwaardigd filmpjes op tiktok over gemene buitenlanders; en we zoeken sociale binding en persoonlijke erkenning in de warme groep van voetbalhooligans en paramilitaire defendgroepen.

Waar je in elke Hollywoodfilm maar een fractie van een seconde nodig had om in het silhouet van de Duitse soldaat het Kwaad te herkennen, worden we dagelijks murw gebeukt met populistische en vaak fascistoide hondenfluitjes en we hebben het niet door. De EU gaat niet ten onder aan hoge energieprijzen maar aan onze eigen oogkleppen.

 

Hoe democratie wordt ondermijnd

 

In een interessante VBTP-bijeenkomst legde professor Kopecky uit hoe hedendaagse (electorale) autocratieen ontstaan. En dat ze ontstaan is een feit: liberale democratieen zijn volgens de metingen van het Zweedse V-Dem inmiddels het minst voorkomende regime in de wereld. Een paar belangrijke lessen van vanavond:

- democratieen 'vergaan' niet, het is geen afglijden maar er zit een bewust programma achter. En dat programma, zeg Project 2025, wordt wereldwijd uitgerold (denk aan Musk die z'n algoritmen inzet om actief extreemrechtse partijen overal in Europa te steunen). Zoals ook anderen al opmerkten: strongmen leren van elkaar en ze werken samen om macht te vergaren en te concentreren. Orban is er al heel lang heel goed in, maar natuurlijk ook Netanyahu, Modi, Erdogan, PIS in Polen, Trump, enzovoort enzovoort.

- De aanpak is niet gericht op constitutionele verandering, zeker niet in het begin, maar op het benoemen van loyalisten op cruciale posten: patronage. Als je begint met de rechterlijke macht en media en de cultuursector dan wordt het voor de verliezers, iedereen die niet bij de machtspartij zit, wel erg moeilijk om steun te vinden voor eventueel verzet.

- Je kan je als autocraatmet clientelisme van steun verzekeren door kadootjes uit te delen aan achterbannen en ordehandhavers, maar Orban pakt het nog slimmer aan. In Hongarije worden tegenstanders vooral gestraft door hen publieke diensten en sociale zekerheid te onthouden.

- De belangrijkste manier om het risico van autocratisering te verkleinen is spreiding van macht. Niet alleen klassieke machtenspreiding over wetgevende uitvoerende en rechtsprekende machten, maar nog heel veel verdergaand. Pluralisme in media, een levendig en divers maatschappelijk middenveld, georganiseerde tegenspraak binnen de bureaucratie en de wetenschap met formeel zelfstandige bestuursorganen, toezichthouders, adviesorganen en Hoge Colleges van Staat enzovoort. Een proportioneel kiesstelsel helpt ook en grote, diverse, kiesdistricten zodat het lastiger is om meerderheden in districten gericht te beinvloeden.

- Er ontspon zich een boeiend gesprekje over ambtelijke loyaliteit en integriteit - onze voortdurende spanning tussen gehoorzaamheid aan politiek verantwoordelijke bewindspersonen enerzijds, noodzakelijk in een democratie, en anderzijds professionele autonomie en het integer waken over het algemeen belang. Kopecky merkte niet alleen op dat een weerbare ambtenarij belangrijk is maar dat de bureaucratie de democratie nooit kan redden. Hij wees er vooral op hoe NPM ons nog veel gehoorzamer gemaakt heeft. In het New Public Management is er eigenlijk maar één waarde en dat is efficiency, en de hele ambtelijke cultuur is volledig daar op gericht. Zeker in Nederland.

Robert Redenbach, Waveman

De autobiografie van een Australiër wiens leven in het teken van vechten staat. Soldaat, uitsmijter, bodyguard en verdedigingstrainer, meestal ongewapend maar uiteindelijk in Irak ook gewapend en bereid om te schieten. Het boek is maar matig interessant, het gaat echt alleen maar over vechten en een heel pietsie klein beetje over z'n relaties, maar het is wel boeiend om een beeld te krijgen van een voor mij volstrekt vreemde kijk op de wereld. En gezien de narigheid in de wereld ben ik ook wel weer blij dat er mensen zijn zoals deze meneer, die niks anders willen en kunnen dan mensen verdedigen tegen mensen.

Monte Dwyer, The means

Wat een goed boek! Zeker nu ik een paar weken in Australië ben ondergedompeld en net een boek over aboriginals heb gelezen, maar het is meer dan een verhaal in Australische setting. Psychologisch scherpzinnig. Het gaat over twee drinkvrienden en een echtgenote en hun verschillende perspectieven. Billo, de narcist, wordt langzaam maar zeker ontmaskerd als de sneuerik van het stel. Terwijl er volgens hem geen belangrijker waarde is dan loyaliteit, laat hij z'n vrouw en z'n vriend in de steek. Tussen neus en lippen door wordt een Aboriginal mob opgevoerd en hun waanzinnige aanpassingsvermogen. Ze hebben het veertigduizend jaar uitgehouden en zullen manieren vinden om te blijven voortbestaan.

Macleod, Patrol in the dreamtime

De auteur vertelt gewoon z'n ervaringen uit de tijd dat hij patrol officer in de Northern Territories was in de jaren '50. Maar juist dat 'gewoon' maakt het een leerzaam boekje. Niet alleen over de extreem racistische verhoudingen in die tijd, waarin witneuzen ('Europeanen' of 'whites') zichzelf vanzelfsprekend ver verheven voelden boven Aboriginals, die nauwelijks als echte mensen werden gezien. Maar ook over de pogingen van de overheid eind jaren '50 om de levens van Aboriginals te verbeteren. En vooral over de basics van Aboriginal geloof en gewoonten. Ook al waren er honderden stammen en talen en grote verschillen tussen allerlei groepen, de oorsprongsverhalen kwamen overeen begrijp ik. In de dreamtime werd al het leven gezaaid en alles wat leeft komt daaruit voort. Daardoor zijn mensen en dieren en planten innig verbonden met hun grond - de grond is de oorsprong. En afhankelijk van de plaats waar iemand geboren worden is duidelijk met welk dier, welke totem, hij of zij verbonden is. Geen wonder dat er nog altijd strijd is over heilige plaatsen. Zulke plaatsen zijn als de vader en moeder van mensen.

McGahan, Underground

Vlot geschreven distopische fictie, heel aardig maar niks bijzonders zou je zeggen. Behalve dan dat het in 2006 is gepubliceerd en in recensies als 'hilarisch' werd beschreven, terwijl het een bijna accurate beschrijving van de hedendaagse wereld blijkt te zijn. De angst voor terrorisme en moslimhaat worden kundig door autocraten Waar nodig worden aanslagen geënsceneerd, de media worden strak gecontroleerd, en de bevoegdheden van politie, justitie en leger zijn tot enorme proporties opgeblazen in naam van veiligheid. Burgerrechten zijn vrijwel afgeschaft.
De lol van het boek zit 'm in het perspectief van een corrupte vastgoedmagnaat die ontvoerd, bevrijd en weer ontvoerd wordt. Vanaf het begin is het duidelijk dat het niet goed af gaat lopen en het einde is een beetje lam, maar ach het was een snel te lezen ding (ik aarzel om zoiets een 'roman' te noemen ook al is bij ons alle fictie roman, maar het engelse 'novel' voelt toch net iets beter).
Twee passages om een idee te geven:
".. perhaps that's how [the prime minister], in his dark mind, acutally views the House of Representatives - as a prison. His own days in here were not happy - hemmed in by laws, constrained by the necessity for votes and debates and compromises. No doubt he was glad to be finally free of the place."
"Nor, in my memory, had I ever heard so much talk about what exactly it was to be Australian anyway, or who had the right to claim it. 'I'm proud to be Australian!' we were suddenly declairing everywhere. Defiantly. Aggressively. As if to not say it was a weakness. And those declaring it the most were those of us who were white, who were born here. Which drove me mad, because what did we mean by it? Yes, we were born here -  but why was being born somewhere something to be proud of? We might as well have said, 'I'm proud to have blue eyes.' Or, 'I'm proud to have two legs.' Or, 'I'm proud I wasn't born with congenital heart disease'. It would have made as much sense. Being born Australian wasn't an achievement."

Bergreen, Over the edge of the world; Magellan's terrifying circumnavigation of the globe

Voor één dollar gevonden in de opshop, wat een heerlijk boek. Het is een nauwgezet en uitvoerig verslag van de reis van Magellaan en z'n vloot rond de wereld, spannend en leerzaam tegelijk. De auteur heeft een groot aantal bronnen gebruikt om tot in detail te beschrijven wat er allemaal gebeurde, maar ook om steeds op een slimme manier breder in te gaan op kennis en gebruiken, technieken en voorstellingen en zelfs smaken en mores in het begin van de zestiende eeuw. In de voorstelling van eer en verraad kiest de auteur de kant van Magellaan en Pigafetta maar hij houdt zich niet blind voor hun tekortkomingen. Daardoor krijgen de hoofdpersonen echte karakters en leef je met ze mee, ook al moet je uiteindelijk toegeven dat het noodlot regeert. Zo kom je als lezer helemaal terecht in de Europese wereld van die tijd, waarin Spanje en Portugal om suprematie streden en waarin mythologie en wetenschap nog min of meer even zwaar wogen. Je schaamt je vijfhonderd jaar later alsnog om Europeaan te zijn en je bent dankbaar dat je een oneindig comfortabeler leven leidt dan de zeelui die in brakke schuiten de meest afgrijselijke stormen, stromen, ziekten en martelingen meemaakten.