Verheggen, Wat iedereen zou moeten weten over klimaatverandering

De informatieve, educatieve acht hoofdstukjes zijn goed geschreven en treffen de juiste toon - niet kinderachtig en ook niet onnodig moeilijk - maar je wordt er niet vrolijk van. Verheggen legt uit waarover consensus bestaat wat klimaatwetenschap betreft, hoe die wetenschappers aan hun wijsheid komen en wat dat betekent voor de toekomst. De aarde warmt op door CO2 in de lucht, menselijke activiteiten hebben tot enorme toename van CO2 in de lucht geleid, opwarming van de aarde leidt onder meer tot zeespiegelstijging. Ik ga geheid vergeten hoe het nou ook weer precies zit maar wat me bij zal blijven is dat er ondanks de complexiteit van klimaat en ondanks de vragen en onzekerheden die nog open liggen, geen enkele twijfel bestaat over de enorme gevaren van, en voor, onze manier van leven. Zelfs als we vandaag volledig zouden stoppen met de uitstoot van broeikasgassen dan nog zet de opwarming nog decennia, of zelfs eeuwen, door. Het leidt ook geen twijfel dat die opwarming per saldo schadelijk is voor onszelf - voor voedselproductie, leefomgeving, beschikbaarheid van drinkwater en natuur.

Je wordt er niet vrolijk van maar het is wel fijn om een beetje te begrijpen hoe het zit en welke beleidsopties er zijn. Ook erg goed dat het boekje begint met een uiteenzetting over desinformatie en propaganda vanuit de fossiele industrie. Met Verheggen blijf ik wel verbijsterd over de felle inspanningen om verwarring en cynisme te zaaien - ook in de fossiele industrie werken mensen met kinderen en kleinkinderen zou ik denken.

Wit antiracisme

Sander Philipse schrijft op OneWorld over zijn inspanningen om vanuit de gepriviligeerde positie als witte heteroman helper en bondgenoot te zijn voor gemarginaliseerden. Allemaal waar denk ik, en zo te zien is Sander niet van het type dat zichzelf op de borst slaat. Ik denk dat hij oprecht poogt zijn positie als kapitaal te gebruiken, te doneren bijna, om discriminatie te bestrijden. Hij merkt ook op dat vooroordelen en discriminatie nadelen voor hemzelf hebben omdat er ook druk op hem wordt uitgeoefend zich te conformeren aan het stereotype van de witte heteroman.

Toch mist in zijn artikel de fundamentele reden die ìk heb voor mijn afkeer van racisme, seksisme, homofobie en xenofobie (overigens dekt fobie zelden de lading). Het gaat mij om mijn eigen morele integriteit, mijn geestelijk welzijn, mijn mentale vrijheid en geluk. In een wereld waarin mensen onderdrukt, gediscrimineerd of geminacht worden omwille van de groep of categorie waartoe ze behoren, wordt iedereen in zijn of haar menselijke waardigheid aangetast. Als het je witte huid is die jou superieur maakt ten opzichte van mensen met een andere huidskleur, dan zit daar de kwetsbaarheid in dat je zelf, als persoon, geen rol speelt. Het gaat in het leven kennelijk niet om je goeie karakter of je goeie gedrag, maar om het toeval van je geboorte. Dat is nog niet alles: als wit mens moet je leven in een wereld waarin mensen niet gelijkwaardig zijn, waarin groepen mensen straffeloos onrecht kan worden gedaan omdat zij nou eenmaal bij een groep horen.

Daar wordt niemand gelukkig van. De schaamte en verontwaardiging die ik voel als ik meemaak hoe iemand racistisch bejegend wordt is ondraaglijk. Een racistische of seksistiche wereld is een onveilige en oneerlijke wereld. Racisme gaat ook mij aan terwijl ik ‘wit’ en autochtoon ben. Seksisme gaat ook heteromannen aan, als ze ooit een volwaardige relatie met een vrouw aan willen gaan. Elke vorm van groepsdiscriminatie gaat de hele samenleving aan, omdat het zoveel beter kan.

 

Tomalin, Samual Pepys, The unequalled self

Biografie is niet mijn favoriete genre, historische romans dan weer wel. In The unequalled self komen ze op een prachtige manier samen, dankzij de dagboeken van Pepys, de thematische aanpak en de prettige stijl van Tomalin. Pepys leefde in bijzonder interessante tijden, had een interessante levensloop, en was kennelijk ook nog eens een interessant persoon. Hij maakte oorlog mee, pestepidemieën en de catastrofale brand van 1666. Hij klom op van kind van werklui tot rijke topambtenaar. Hij moet slim zijn geweest en af en toe behoorlijk dapper, maar uit het boek doemt vooral het beeld op van een heel menselijk mens met stomme en nare eigenschappen en fouten, naast z’n prettige kanten. Wat mij vooral aantrok was de ambtelijke loyaliteit aan koningen en edelen, terwijl hij grote bedenkingen had tegen het doen en laten van diezelfde superieuren. Zelf was hij juist tolerant en had hij mogelijk republikeinse opvattingen al zou het ook kunnen dat hij pre-Weberiaans hechtte aan een ordelijke en meritocratische bureaucratie. In mijn ogen is er pas sprake van loyaliteit als je het inhoudelijk niet eens bent met je bazen, precies zoals Pepys.

Pinksteren

Er zijn nogal wat begrippen om te beschrijven hoe ik god begrijp: liefde, lot, al, ohm, natuur, waarheid, woord, leven. Het concept god geeft mooi taal aan wat is.

Toch komt het zelden voor dat ik het woord god nodig heb om iets te zeggen. Het is wel erg alomvattend en onvatbaar en bovendien zo ontzettend omstreden. Ieder mens heeft er een eigen voorstelling bij, die emoties oproept en nutteloze discussie, waardoor het juist geen taal meer is maar het tegenovergestelde. Precies datgene waardoor we elkaar niet begrijpen, niet kunnen communiceren, niet samen wijzer worden.

Doorgaans heb ik niet zoveel moeite met mensen die zeggen dat ze 'in god geloven', wel met verwijzingen naar Jezus. Juist de claim dat er een mensgeworden verbinding tussen mensen en god zou zijn, zit me dwars. En het klinkt altijd kwezelig.
Vanmorgen werd er een wijze meneer op de radio geïnterviewd en voor het eerst begreep ik de fascinatie met Jezus. "De beste informatie over god" zei Reinier Zonneveld. Handig, als je je afvraagt hoe je zou moeten leven, hoe je het beste met het leven om kan gaan. Over dat iedereen dader èn slachtoffer is, over de vrijheid die je wint als je beseft dat je je niet door je emoties hoeft te laten beheersen, over de zinloosheid die ook bestaat. Lijden niet als les maar te accepteren.

Tof, om op een pinksterochtend zo iets waardevols mee te krijgen.

Individuele vrijheden in de publieke ruimte

De coronamaatregelen, de onbegrijpelijkheid er van en de willekeur bij de handhaving raken nu ook eens hoogopgeleide autochtonen met een vaste baan en een fijn verzekeringspakket. Ook wij mogen onze grootouders niet zoenen of met een paar vrienden gaan picknicken in het park. Het is niet toegestaan om hand in hand met je geliefde door de stad te wandelen en je weet dat je je over jullie relatie moet verantwoorden als er een boa verschijnt. Geschrokken of beschaamd laat je gauw elkaars hand los zodra je een uniform ziet.
Zo moet het bestaan zijn voor gediscrimineerde minderheden. Homo's, allochtonen, moslima's hebben voortdurend iets uit te leggen. Ook al bestaat hun clandestiene gedrag uit de meest persoonlijke vrijheden: liefde, geloof, uitdossing.

De coronamaatregelen zijn redelijk en verantwoord zolang individueel gedrag tot collectieve rampspoed kan leiden. Het is dan ook ongepast om al te hysterisch te roepen dat democratie en liberale rechtsstaat worden ondermijnd door de beperkingen. Maar de lockdown maakt wel het belang van grondrechten en rechtsstaat scherp duidelijk. Je moet er toch niet aan denken dat je meest intieme gevoelens veroordeeld en sociaal bestraft worden.

Mondkapjes

Toen ik half januari een paar uur in transit was in Hongkong viel het me weer eens op dat veel Chinezen mondkapjes droegen. Mijn indruk is dat dat in Oost-Azië vrij normaal is, ik wijtte het aan luchtvervuiling. Het is één van de redenen dat ik me wat ongemakkelijk voel, die enkele keer dat ik in die regio ben. Veel mensen met mondkapjes in de openbare ruimte heeft op mij een vergelijkbaar effect als burka’s en niqaabs, het heeft iets unheimisch. Niet alleen doordat je geen gezichten ziet, wat in zichzelf al bedreigend voelt, maar ook doordat iedereen kennelijk bescherming nodig heeft tegen een of ander gevaar waar ik niets van af weet.

Ze zijn ook gewoon foeilelijk, hoe lollig de printjes ook mogen zijn. Met een mondkapje op zie je er toch uit als een mislukte eend die een gebruikt kotszakje niet meer weg krijgt. En dan wordt ons ook nog eens verzekerd dat ze geen ziektekiemen tegenhouden, en dat mensen de neiging hebben onvoldoende afstand te bewaren als ze een mondkapje dragen. Een beetje zoals iedereen harder ging rijden als ze een riem vastmaakten. Dat effect verdween uiteindelijk wel meen ik.

Ik hoop dan ook vurig dat mondkapjes een tijdelijk verschijnsel zijn in ons deel van de wereld. Het is een stuk prettiger als iedereen ongedwongen en vol vertrouwen deel uitmaakt van de gemeenschap die zich op straat en in winkels en instellingen beweegt. Het zal het ultieme teken zijn dat de crisis voorbij is, ooit. Als een soort rokjesdag van de lockdown.

Coronaregulering

De risicoregelreflex is overal in volle gang. Protocollen worden uitgewerkt, lijnen op de grond geplakt, handhavers aangenomen. Het is de vraag welk risico precies de aanleiding is voor al die regelzucht: het risico van verspreiding van COVID-19 of het risico dat de overheidsmaatregelen weer strenger zullen worden. Mooi om te zien hoe ondernemers, managers en bestuurders hun best doen om tot goeie regulering te komen. Tegelijk droevig om te bedenken welke schade al dat geregel, al die voorschriften en verboden en handhaving aanricht, ook de algemene van de overheid:
- economische schade. De regels vormen een enorme belemmering voor productie, dienstverlening en handel. Veel van de huidige regulering is harstikke nodig, maar die schade is er natuurlijk wel.
- verantwoordelijkheid. Hoe meer je probeert gedrag van mensen dicht te timmeren met voorschriften en handhaving, hoe groter de kans dat een deel van die mensen de regels probeert te ontduiken en hoe kleiner de kans dat mensen zelf hun gezonde verstand gebruiken.
- vrijheid. De publieke ruimte is niet langer de vrije ruimte waar elk individu zelf bepaalt hoe hij/zij zich er gedraagt, het is staatsruimte geworden waar de onderdanen zich dienen te voegen. Overigens is het in Nederland niet primair de staatsmacht die mensen in het gareel dwingt, maar het collectief, de meerderheid, de luidruchtige moralisten op twitter.

Ik ben best blij met de manier waarop corona in Nederland wordt aangepakt. Maar zelfs als die aanpak succesvol is op langere termijn, zal de schade gigantisch zijn. Ik ben vooral bang voor de schade aan het maatschappelijk vertrouwen, als gevolg van die drie neveneffecten van alle regels.