Mondkapjes

Toen ik half januari een paar uur in transit was in Hongkong viel het me weer eens op dat veel Chinezen mondkapjes droegen. Mijn indruk is dat dat in Oost-Azië vrij normaal is, ik wijtte het aan luchtvervuiling. Het is één van de redenen dat ik me wat ongemakkelijk voel, die enkele keer dat ik in die regio ben. Veel mensen met mondkapjes in de openbare ruimte heeft op mij een vergelijkbaar effect als burka’s en niqaabs, het heeft iets unheimisch. Niet alleen doordat je geen gezichten ziet, wat in zichzelf al bedreigend voelt, maar ook doordat iedereen kennelijk bescherming nodig heeft tegen een of ander gevaar waar ik niets van af weet.

Ze zijn ook gewoon foeilelijk, hoe lollig de printjes ook mogen zijn. Met een mondkapje op zie je er toch uit als een mislukte eend die een gebruikt kotszakje niet meer weg krijgt. En dan wordt ons ook nog eens verzekerd dat ze geen ziektekiemen tegenhouden, en dat mensen de neiging hebben onvoldoende afstand te bewaren als ze een mondkapje dragen. Een beetje zoals iedereen harder ging rijden als ze een riem vastmaakten. Dat effect verdween uiteindelijk wel meen ik.

Ik hoop dan ook vurig dat mondkapjes een tijdelijk verschijnsel zijn in ons deel van de wereld. Het is een stuk prettiger als iedereen ongedwongen en vol vertrouwen deel uitmaakt van de gemeenschap die zich op straat en in winkels en instellingen beweegt. Het zal het ultieme teken zijn dat de crisis voorbij is, ooit. Als een soort rokjesdag van de lockdown.

Coronaregulering

De risicoregelreflex is overal in volle gang. Protocollen worden uitgewerkt, lijnen op de grond geplakt, handhavers aangenomen. Het is de vraag welk risico precies de aanleiding is voor al die regelzucht: het risico van verspreiding van COVID-19 of het risico dat de overheidsmaatregelen weer strenger zullen worden. Mooi om te zien hoe ondernemers, managers en bestuurders hun best doen om tot goeie regulering te komen. Tegelijk droevig om te bedenken welke schade al dat geregel, al die voorschriften en verboden en handhaving aanricht, ook de algemene van de overheid:
- economische schade. De regels vormen een enorme belemmering voor productie, dienstverlening en handel. Veel van de huidige regulering is harstikke nodig, maar die schade is er natuurlijk wel.
- verantwoordelijkheid. Hoe meer je probeert gedrag van mensen dicht te timmeren met voorschriften en handhaving, hoe groter de kans dat een deel van die mensen de regels probeert te ontduiken en hoe kleiner de kans dat mensen zelf hun gezonde verstand gebruiken.
- vrijheid. De publieke ruimte is niet langer de vrije ruimte waar elk individu zelf bepaalt hoe hij/zij zich er gedraagt, het is staatsruimte geworden waar de onderdanen zich dienen te voegen. Overigens is het in Nederland niet primair de staatsmacht die mensen in het gareel dwingt, maar het collectief, de meerderheid, de luidruchtige moralisten op twitter.

Ik ben best blij met de manier waarop corona in Nederland wordt aangepakt. Maar zelfs als die aanpak succesvol is op langere termijn, zal de schade gigantisch zijn. Ik ben vooral bang voor de schade aan het maatschappelijk vertrouwen, als gevolg van die drie neveneffecten van alle regels.

Beschaving

Aan de extreem haatdragende scheldpartijen in reactie op de toespraak en columns van Grunberg zie je dat een goeie tekst weinig bijdraagt aan kritische zelfreflectie of beschaving. Je ziet al jaren dat elke opmerking over migratie (Leo Lucassen), populisme en extremisme (Cas Mudde), joden (Lody B van de Kamp), allochtonen (Clarice Gargard), islam (NieuwWij), Turken (Zihni Özdil) of Marokkanen (Lotfi el Hamidi) beantwoord wordt met extreme bedreigingen en beledigingen. Om misselijk van te worden.

Niet alleen omdat heel zichtbaar wordt wat voor hufters er gewoon om ons heen leven, misschien wel in de buurt wonen, misschien wel naast me zweten in de sportschool of aan de vergadertafel zitten op het werk. Maar ook omdat het kennelijk nooit gaat lukken om mensen met kennis, redelijkheid en fatsoen tot inzicht te brengen. Te bekeren van extremisme naar de samenleving. Wat je ook zegt, hoe eloquent of ingetogen of indringend ook je toon, hoe toegankelijk of onderbouwd ook je tekst, de hufterigheid wint.

De koning zei dat niet normaal zou moeten worden gemaakt wat niet normaal ìs. Het is een vergeefse hoop. Opvoeding, onderwijs en cultuur zouden onze enige redding zijn, maar de kaalslag van de afgelopen decennia kan niet snel worden gecompenseerd. En nu de barbarij weer in toenemende mate is genormaliseerd is het beschavingsverlies waarschijnlijk niet meer terug te draaien.

Via de sociale media zie je het einde van de vrede naderen.

Bezet of opgesloten

De parallel die iedereen rond 4 mei ziet tussen oorlog en corona draait om vrijheid. Maar noch de oorlog, noch corona gaan in de eerste plaats om vrijheid, tenzij je alleen oog hebt voor bezetting of lockdown.

Als ik de tweede wereldoorlog herdenk, denk ik aan extreme discriminatie, rechteloosheid, wreedheid, moord en marteling, angst en honger en vernieling. De vrijheid die we hebben dankzij politieke rechten en instituties die ons beschermen tegen het willekeurig afnemen van die rechten, is de vrijheid om te denken, zeggen en zijn wie we willen. Die vrijheid wordt op geen enkele manier door corona bedreigd.
In tijden van corona zie ik politiek op z'n waardevolst. Publiek debat over wat de beste koers is. Keuzes maken op de tast van kennis, belangen en idealen, en uiteindelijk altijd van de publieke opinie. Vrijwillige naleving van voorschriften, handhaven door overtuigen. Als dat geen vrijheid is, dan weet ik het niet meer.

We missen een beetje bewegingsvrijheid en we mogen niet alles doen. Dat is enorm belastend. Maar we zijn gelijk als burgers, gelijk als patiënten als we ziek worden, gelijk als kiezers als we ons vertrouwen in politici en partijen straks uitspreken, gelijk in onze rechten en beperkingen. Dankzij de rechtsstaat die er na de oorlog voor ons is opgebouwd is de coronalockdown goed te dragen.

Herdenking

Ik ben geen royalist (maar ook geen republikein, om pragmatische redenen). Na de speech van de koning gisteravond zie ik ineens hoe een monarch inderdaad de verpersoonlijking van de natie kan zijn. Wat een knappe toespraak en hoe goed uitgesproken! Tegelijk recht doen aan strijders en eigen fouten erkennen. Tegelijk het persoonlijke en het collectieve verhaal. De geserreerde beschrijving van onbeschrijfelijke gruwelen, kwaadaardigheid en leed door de verwijzing naar één getuigenis en het bordje bij het Vondelpark. En dat prachtige zinnetje "niet normaal maken wat niet normaal ìs". Willem-Alexander verandert voor mij in één klap in een echte koning, eentje die eerbied verdient. In ieder geval nu.

De Waal, Mama's laatste omhelzing; Over emoties bij dieren en wat ze ons zeggen over onszelf

Frans de Waal is dan wel geen literair schrijver en het boek is hier en daar een beetje een pamflet, maar mij overtuigde het wel. De Waal is opgeleid in de behavioristische tijd waarin iedere antropomorfe interpretatie van dierengedrag taboe was. Tegen de stroom in toont hij aan de hand van talloze observaties en slimme onderzoekjes aan dat dieren gewoon wel emoties hebben. Dezelfde als mensen. Niet alleen primaten maar alle dieren: zoogdieren, vogels en misschien zelfs vissen. Woede liefde haat angst jaloezie pret enzovoort enzovoort. Ik moet weer denken aan volwassen koeien die soms als dollen in een wei rondsprongen. Dat zag er toch echt uit als lollige speelsheid.
Zonder emoties geen geheugen, geen planning en geen slimme probleemoplossingen. De Waal bewijst dat veel dieren dat allemaal wel degelijk kennen en kunnen. Volgens hem zijn emoties gewoon biologische verschijnselen die samenhangen met zintuigen en neurologische systemen. De Waal onderscheidt emoties, de lichamelijke ervaring die zichtbaar wordt in gezichtsuitdrukking, lichaam en gedrag, van gevoelens. Die laatsten zijn cultureel bepaalde interpretaties en zonder taal zijn ze niet meetbaar. Het zou dus goed kunnen dat dieren wel dezelfde emoties hebben als mensen, maar heel andere gevoelens.
In het boek komt iets minder de samenhang aan de orde van emoties met het sociale wezen van dieren. Er wordt niks gezegd over solitaire dieren en of die wel of geen emoties hebben. Het lijkt mij dat niet alleen geheugen, planning en probleemoplossing, dus bewustzijn, emoties nodig hebben maar sowieso elke vorm van samenleven met soortgenoten. Samenleven is bijna synoniem met communiceren, en communiceren doe je in de eerste plaats met emotioneel gedrag. Ik vind dit leuk, ik vind je lief, in die boom hangt iets lekkers, daar zit een prooi, ik wil je een kadootje geven, ik maak me zorgen om je. Mensen hebben de extreem belangrijke taal ontdekt om emotioneel gedrag te coderen en dat heeft ons ongelooflijk ver gebracht. Dat neemt niet weg dat dieren ook zonder taal intensief communiceren. Dankzij emoties en communicatie kunnen hun samenlevingen structuur hebben en kunnen primaten aan politiek doen. Hoe zou je bondgenootschappen moeten smeden, hoe zou je kunnen onderhandelen of chanteren of vleien, zonder die eigenschappen?