Beschaving

Aan de extreem haatdragende scheldpartijen in reactie op de toespraak en columns van Grunberg zie je dat een goeie tekst weinig bijdraagt aan kritische zelfreflectie of beschaving. Je ziet al jaren dat elke opmerking over migratie (Leo Lucassen), populisme en extremisme (Cas Mudde), joden (Lody B van de Kamp), allochtonen (Clarice Gargard), islam (NieuwWij), Turken (Zihni Özdil) of Marokkanen (Lotfi el Hamidi) beantwoord wordt met extreme bedreigingen en beledigingen. Om misselijk van te worden.

Niet alleen omdat heel zichtbaar wordt wat voor hufters er gewoon om ons heen leven, misschien wel in de buurt wonen, misschien wel naast me zweten in de sportschool of aan de vergadertafel zitten op het werk. Maar ook omdat het kennelijk nooit gaat lukken om mensen met kennis, redelijkheid en fatsoen tot inzicht te brengen. Te bekeren van extremisme naar de samenleving. Wat je ook zegt, hoe eloquent of ingetogen of indringend ook je toon, hoe toegankelijk of onderbouwd ook je tekst, de hufterigheid wint.

De koning zei dat niet normaal zou moeten worden gemaakt wat niet normaal ìs. Het is een vergeefse hoop. Opvoeding, onderwijs en cultuur zouden onze enige redding zijn, maar de kaalslag van de afgelopen decennia kan niet snel worden gecompenseerd. En nu de barbarij weer in toenemende mate is genormaliseerd is het beschavingsverlies waarschijnlijk niet meer terug te draaien.

Via de sociale media zie je het einde van de vrede naderen.

Bezet of opgesloten

De parallel die iedereen rond 4 mei ziet tussen oorlog en corona draait om vrijheid. Maar noch de oorlog, noch corona gaan in de eerste plaats om vrijheid, tenzij je alleen oog hebt voor bezetting of lockdown.

Als ik de tweede wereldoorlog herdenk, denk ik aan extreme discriminatie, rechteloosheid, wreedheid, moord en marteling, angst en honger en vernieling. De vrijheid die we hebben dankzij politieke rechten en instituties die ons beschermen tegen het willekeurig afnemen van die rechten, is de vrijheid om te denken, zeggen en zijn wie we willen. Die vrijheid wordt op geen enkele manier door corona bedreigd.
In tijden van corona zie ik politiek op z'n waardevolst. Publiek debat over wat de beste koers is. Keuzes maken op de tast van kennis, belangen en idealen, en uiteindelijk altijd van de publieke opinie. Vrijwillige naleving van voorschriften, handhaven door overtuigen. Als dat geen vrijheid is, dan weet ik het niet meer.

We missen een beetje bewegingsvrijheid en we mogen niet alles doen. Dat is enorm belastend. Maar we zijn gelijk als burgers, gelijk als patiënten als we ziek worden, gelijk als kiezers als we ons vertrouwen in politici en partijen straks uitspreken, gelijk in onze rechten en beperkingen. Dankzij de rechtsstaat die er na de oorlog voor ons is opgebouwd is de coronalockdown goed te dragen.

Herdenking

Ik ben geen royalist (maar ook geen republikein, om pragmatische redenen). Na de speech van de koning gisteravond zie ik ineens hoe een monarch inderdaad de verpersoonlijking van de natie kan zijn. Wat een knappe toespraak en hoe goed uitgesproken! Tegelijk recht doen aan strijders en eigen fouten erkennen. Tegelijk het persoonlijke en het collectieve verhaal. De geserreerde beschrijving van onbeschrijfelijke gruwelen, kwaadaardigheid en leed door de verwijzing naar één getuigenis en het bordje bij het Vondelpark. En dat prachtige zinnetje "niet normaal maken wat niet normaal ìs". Willem-Alexander verandert voor mij in één klap in een echte koning, eentje die eerbied verdient. In ieder geval nu.

De Waal, Mama's laatste omhelzing; Over emoties bij dieren en wat ze ons zeggen over onszelf

Frans de Waal is dan wel geen literair schrijver en het boek is hier en daar een beetje een pamflet, maar mij overtuigde het wel. De Waal is opgeleid in de behavioristische tijd waarin iedere antropomorfe interpretatie van dierengedrag taboe was. Tegen de stroom in toont hij aan de hand van talloze observaties en slimme onderzoekjes aan dat dieren gewoon wel emoties hebben. Dezelfde als mensen. Niet alleen primaten maar alle dieren: zoogdieren, vogels en misschien zelfs vissen. Woede liefde haat angst jaloezie pret enzovoort enzovoort. Ik moet weer denken aan volwassen koeien die soms als dollen in een wei rondsprongen. Dat zag er toch echt uit als lollige speelsheid.
Zonder emoties geen geheugen, geen planning en geen slimme probleemoplossingen. De Waal bewijst dat veel dieren dat allemaal wel degelijk kennen en kunnen. Volgens hem zijn emoties gewoon biologische verschijnselen die samenhangen met zintuigen en neurologische systemen. De Waal onderscheidt emoties, de lichamelijke ervaring die zichtbaar wordt in gezichtsuitdrukking, lichaam en gedrag, van gevoelens. Die laatsten zijn cultureel bepaalde interpretaties en zonder taal zijn ze niet meetbaar. Het zou dus goed kunnen dat dieren wel dezelfde emoties hebben als mensen, maar heel andere gevoelens.
In het boek komt iets minder de samenhang aan de orde van emoties met het sociale wezen van dieren. Er wordt niks gezegd over solitaire dieren en of die wel of geen emoties hebben. Het lijkt mij dat niet alleen geheugen, planning en probleemoplossing, dus bewustzijn, emoties nodig hebben maar sowieso elke vorm van samenleven met soortgenoten. Samenleven is bijna synoniem met communiceren, en communiceren doe je in de eerste plaats met emotioneel gedrag. Ik vind dit leuk, ik vind je lief, in die boom hangt iets lekkers, daar zit een prooi, ik wil je een kadootje geven, ik maak me zorgen om je. Mensen hebben de extreem belangrijke taal ontdekt om emotioneel gedrag te coderen en dat heeft ons ongelooflijk ver gebracht. Dat neemt niet weg dat dieren ook zonder taal intensief communiceren. Dankzij emoties en communicatie kunnen hun samenlevingen structuur hebben en kunnen primaten aan politiek doen. Hoe zou je bondgenootschappen moeten smeden, hoe zou je kunnen onderhandelen of chanteren of vleien, zonder die eigenschappen?

Liever een wet dan een verordening

Op twitter wordt woest gereageerd op de aankondiging van noodwetgeving die in de plaats moet komen van de noodverordeningen met samenscholingsverboden en afstandsbepalingen. De twitteraars menen dat zo’n wet het einde van de rechtsstaat betekent.

Kennelijk hebben ze weinig vertrouwen in het wetgevingsproces, of ze begrijpen niet helemaal hoe de rechtsstaat functioneert, of allebei. Vermoedelijk wordt wetgeving als iets heftigers en knellenders en meer rigide beschouwd dan noodverordeningen en handhavingsacties van politie en BOA’s gebaseerd op aanwijzingen van hun superieuren.

Wetgeving is de basis van de rechtsstaat. Het proces van wetgeving is zó ingericht dat de waarborgen voor democratische controle en voor het respecteren van individuele vrijheidsrechten maximaal zijn. Het parlement bespreekt een wetsvoorstel en volksvertegenwoordigers kunnen al hun opvattingen en inzichten over een wetsvoorstel naar voren brengen. Ze kunnen een voorstel wijzigen of afwijzen. De Raad van State geeft advies over de consistentie van een wetsvoorstel met andere wetten en rechten. Adviesorganen, wetenschappers en activisten kunnen hun inbreng leveren. En als een wet éénmaal van kracht is, geeft het de zekerheid dat de regels voor iedereen gelden. Het geeft burgers niet alleen verboden en verplichtingen maar ook inzicht in de grenzen die daaraan zijn gesteld, en in de bevoegdheden van handhavers om de verplichtingen af te dwingen. Het maakt duidelijk welke rechten burgers hebben en het geeft ons een middel om een beroep op die rechten te doen, of op de beperkingen van verboden of verplichtingen, uiteindelijk bij een rechter. De Algemene Rekenkamer kan onderzoeken of een wet werkt. De Tweede Kamer kan de regering ter verantwoording roepen over de toepassing van een wet.

Eén en al rechtsstatelijke waarborgen. Doe mij maar wetgeving, zodat ik zeker weet dat er met verstand en vanuit alle mogelijke perspectieven bekeken is of de maatregelen wel een goed idee zijn.

Als je regeert per decreet, of per (nood)verordening, blijven de regels bijna volledig ambtelijk. Voor burgers is het nogal ondoorzichtig hoe de regels tot stand komen, waar en voor wie in welke situatie ze wel en niet gelden en wat de handhavers wel en niet mogen. Je kan in discussie gaan met een BOA over de inbreuk op je verenigingsrecht of je privacy als hij een boete van vierhonderd piek oplegt, maar verder heb je weinig andere mogelijkheden dan naar de rechter stappen. Die overigens vanwege de coronacrisis maar op halve kracht werkt.

Op twitter kan je goed zien hoe dringend noodzakelijk staatsrecht, maatschappijleer en burgerschapsonderwijs zijn. Als grote groepen mensen werkelijk gaan geloven dat wetgeving gevaarlijker is voor hun vrijheid dan lagere regelgeving, verliest het hele systeem z’n legitimiteit. Dàt is dan pas echt het einde van de rechtsstaat.

Medicijn voor C19

Eén van de merkwaardigste dingen van de coronasituatie vind ik de intensieve betrokkenheid van alles en iedereen bij de zoektocht naar behandelingen voor C19. Via facebook, linkedin en twitter delen bouwvakkers en koks, bestuurskundigen en electriciëns beschouwingen over goedjes met onuitsprekelijke namen, statistieken over patiëntencohorten en de exacte fase waarin zij zich met exact welke ziekteverschijnselen bevonden enzovoort. Vaak met lijsten vol bronvermeldingen en teksten waaruit moet blijken dat we de onderzoeker/auteur/presentator kunnen vertrouwen.

Ik geloof zonder meer dat het allemaal te vertrouwen is. Maar doe dat dan ook. Vertrouw er nou gewoon op dat wetenschappers die er voor hebben doorgeleerd onderzoek doen naar behandelingen en medicijnen. Dat gezondheidsraden en artsenorganisaties en inspecties en verzekeraars op het vinketouw zitten om behandelingen te gaan testen zodra dat verantwoord is. Dat artsen en apothekers klaar staan om veelbelovende pillen en poeders toe te passen.

Wat heeft het in godsnaam voor zin als totale leken op farmaceutisch gebied de potentie van het ene of het andere stofje met elkaar bespreken? En wat doet het met het maatschappelijk vertrouwen als de onvermijdelijke teleurstellingen volgen, omdat wetenschappelijk onderzoek nou éénmaal niet in een rechte lijn naar een perfecte oplossing leidt?

Insyriated

Gisteren keek ik naar de film Insyriated, over een lockdown maar dan anders. Pure horror. Een dag van een gezin dat de deur niet uit kan vanwege sluipschutters en bombardementen. Gruwelijk. Wel een sterke film met een sterke cast en sterke scènes. Niet plezierig om te zien. Maar wel goed om te zien, voor ons allemaal met onze moeite om ons aan te passen aan de sociale afstand en semiquarantaine. En voor ons die maar nauwelijks kunnen begrijpen waar al die Syrische vluchtelingen vandaan komen. En al die andere oorlogsvluchtelingen die misschien niet gevaar lopen als politieke dissident of als lid van een onderdrukte etnische groep.
Laten we allemaal naar Insyriated kijken, zodat we onze eigen situatie ietsje meer in perspectief kunnen zien.