Voermans, Onze constitutie

Ook al leverde het weinig nieuwe kennis op, voor mij hoort dit boek toch in het rijtje Bijbel, Bertrand Russel over filosofie, De Dikke Van Dam en nu dan dus de complete grondwet beschreven en toegelicht. In heel toegankelijke taal en met interessante kadertekstjes. Geen normaal mens zal het lezen misschien maar eigenlijk zou iedereen het een keer helemaal door moeten nemen. Op school ofzo. Gewoon erg goed voor Nederlanders om te begrijpen hoe ons staatsbestel in elkaar zit.

Polarisatie

Mensen die op extreem-rechtse partijen stemmen verlangen naar een Verlosser – wat iets anders is dan een Sterke Leider. Ze zoeken naar een figuur die de oplossing personifieert. En oplossing hebben ze nodig, want ze hebben problemen.

De moeilijkheden van extreem-rechts-stemmers afdoen als verwend gedrag of rancune jegens hen die het beter hebben, is misschien wel een aanjager voor de polarisatie. Vanuit de deughoek wordt veel gewezen op hoe goed we het hier hebben, op de uitbuiting en het onrecht dat Nederlandse consumenten veroorzaken, op onze ongekende materiële welvaart en vrijheid.

Daarmee wordt miskend dat niet iedereen het materiëel goed heeft en vooral dat het lang niet altijd om materiële zaken gaat. Inflatie is een materieel probleem maar woningnood al iets minder, rotbanen, zorgwachtlijsten, overlast en een neerbuigende overheid waarin de gepriviligeerden het voor het zeggen hebben zijn echte problemen.

Het ligt voor de hand om schuldigen aan te wijzen en met eenvoudige logica te bedenken waar het mis gaat. Zeker in een wereld waarin ons al decennia wordt wijsgemaakt dat we allemaal verantwoordelijk zijn voor ons eigen succes en dus ook voor het eigen ongeluk. Terwijl de mensen met pech toch vrij zeker weten dat het niet hun eigen schuld is. Iemand veroorzaakt de problemen, en je bent het niet zelf. Wel diegenen die jouw problemen ontkennen: de elite en diegenen waar de elite wel zorg voor wil dragen: vluchtelingen.

Extremistische politici beloven problemen op te lossen door de veroorzaker aan te pakken. Tegen alle (juridische) verweer van die elite in. Het werkt, zie maar hoe overstuur de elite reageert.

Kantelpunten

Naar mijn idee zijn we op allerlei vlakken kantelpunten gepasseerd, of zitten we er tegenaan. Ecologisch, meteorologisch, sociaal-politiek en geopolitiek. De AMOC stopt en het wordt een stuk minder leefbaar in noordwest-Europa. Natuur sterft. De liberale rechtsstaat is voorbij evenals de pax Americana. Zoals altijd reageren verschillende karakters elk op hun eigen typische manier. Ik hoor bij de konijnen die door paniek verlamd in de koplampen blijven staren. Er zijn mensen die juist wild om zich heen gaan slaan en daarmee zichzelf en anderen verwonden, of op z'n minst hulp belemmeren. Er zijn opportunisten die proberen een slaatje te slaan uit de catastrophe. En je hebt de cynici die het vuur aanblazen vanuit een schone-lei-hoop.

Beschaving

Democratie en rechtsstaat zijn ideeën. Het zijn heel goeie ideeën omdat ze ervoor zorgen dat de macht van de staat voor bescherming van alle inwoners ingezet wordt. Het zijn beschaafde  ideeën. Iedereen deelt in het algemeen belang. Daardoor krijgen mensen een serieuze kans op vrede, veiligheid, vrijheid, ontwikkeling.

Met instituties, functionarissen, procedures, organisaties en regels worden democratie en rechtsstaat geconstrueerd tot iets concreets. Historische ervaring zorgt voor gemeenschappelijke beelden over de aard en het belang ervan: legitimiteit.
Het allerbelangrijkst om de ideeën van democratie en rechtsstaat reëel te maken zijn omgangsvormen. Democratie en rechtsstaat bestaan bij de gratie van beschaving, van het respect voor anderen en het naleven van sociale normen. Justitia is geblindoekt omdat mensen van elkaar verschillen en dat gegeven mag geen invloed hebben op de rechten van al die verschillende mensen.

Voorkomendheid, hoffelijkheid en oprechtheid maken het debat mogelijk. Elkaar overtuigen met argumenten lukt alleen als iedereen het er over eens is wat een feit is, wat een logische redenering is, en als iedereen dezelfde taal spreekt. Daarvoor is kennis nodig. Aangezien niet iedereen alle kennis in huis heeft moet er ook een zekere mate van overeenstemming zijn over autoriteit: welke instantie geniet voldoende gezag om onomstreden kennis aan te reiken?

Als schelden en liegen en dreigen normaal worden zijn democratie en recht voorbij. Dan is er alleen nog macht. Dat heeft in de geschiedenis nog nooit tot iets goeds geleid.

Moreel kompas

Geschiedenislessen dringen zich al jaren op en ik zie duidelijk dat we ons als kikkers langzaam laten koken, al dan niet met paniekerig gepiep dat het water kookt of geruststellend gemompel dat de brandstof wel weer op zal raken.

We kunnen allemaal zien dat het helemaal mis gaat. Al twintig jaar. En dat dat stap voor stap gebeurt, dat er nooit een evident moment was of zal zijn waarop we door de bodem zakten. Maar wat nu dan?

Moet ik als Rijksambtenaar ontslag nemen voordat ik medeplichtig word aan ernstige corrumpering van de democratische rechtsstaat? Is het voldoende als ik een baan bij een gemeente vind? Helpt het iets of iemand als ik voortaan de kost probeer te verdienen als glazenwasser? Moet ik mijn werk zo goed mogelijk blijven doen omdat ik juist als gewetensvol ambtenaar het legitieme systeem, dat extremisten willen afbreken, nog een beetje overeind hou? En wat zegt mijn geweten: dat ik bescheiden en Weberiaans neutraal loyaal ben aan politieke bestuurders die zich immers in het parlement verantwoorden, of dat ik activistisch mijn positie probeer te gebruiken om extremisten te ondermijnen? Overigens heb ik praktisch gezien uberhaupt niet een functie waar zo'n keuze relevant zou zijn.

Pluralisme

Democratie gaat over pluralisme. Over het besef dat ieder volk bestaat uit veel verschillende individuen, groepen en categorieën die allemaal een stem willen hebben. Mensen met verschillende belangen, verschillende perspectieven, verschillende overtuigingen, verschillende normen. Er is niet één waarheid en één gelijk, en er is ook niet één meerderheid. Wat een meerderheid van al die verschillende mensen wil, vindt of nodig heeft kan van dag tot dag variëren en daarmee varieert ook steeds de samenstelling van ‘de meerderheid’.

Als je gelooft dat er één statische meerderheid bestaat die over alles hetzelfde denkt, dan heb je geen democratie meer nodig. Dan kan die meerderheid door een leider worden vertegenwoordigd die heel goed kan verwoorden wat de meerderheid wil. Of dan verdeel je het volk in twee vrij statische blokken die als tegenstanders tegenover elkaar staan, wij en zij.

Maar als je je realiseert dat er sprake is van pluralisme, van diversiteit, en dus van voortdurende veranderingen, dan heb je niet alleen vertegenwoordiging nodig maar ook coalitievorming – steeds probeert iedereen anderen ervan te overtuigen om samen een meerderheid te vormen. Daar heb je debat voor nodig. Vandaar het belang van de democratische rechten van meningsuiting, vergadering, informatie. Vandaar de inrichting van stemprocessen, zowel voor het kiezen van vertegenwoordigers als voor de besluitvorming. En vandaar het grote belang van oppositie en van fatsoenlijke omgangsvormen. Van gedeelde normen over politiek. Volksvertegenwoordigers moeten de gelegenheid krijgen om te overtuigen en om zich te laten overtuigen.

Gemeenschappelijk

Vrouwen vormen geen gemeenschap. We verschillen op elke denkbare dimensie en we verschillen vooral van mening. Alleen medisch kan het wel eens handig zijn om vrouwen als categorie te beschouwen en van mannen te onderscheiden.
Precies hetzelfde geldt voor homos en heteros. Voor zwarten en witten. Voor joden en arabieren. Er zijn geen 'gemeenschappen' van alle mensen met eenzelfde aangeboren kenmerk. Pas als er gemeenschappelijke vijanden zijn; seksisten of racisten, delen we iets gemeenschappelijks. Gediscrimineerd worden maakt solidair.

Het praten in termen van 'gemeenschap' als het eigenlijk gaat om kenmerken die er in een democratie niet toe doen hangt logisch samen met de identiteitsmode. Mensen vinden niet meer vanalles en het gaat niet meer over belangen en perspectieven, mensen zijn tegenwoordig iets. Keurig onderverdeeld in talloze bubbeltjes waar ze hun hoogst unieke combinatie van kenmerken toevallig delen met enkele al even hoogst unieke anderen. Uniek willen zijn is trouwens een ouderwets streven, moderne mensen willen zich met gelijksoortigen identificeren. En alleen met anderen die net zo zijn als zijzelf kunnen ze solidair zijn.