Cas Mudde, Cristobal Rovira Kaltwasser, Populisme

Elementaire Deeltje 51 over populisme is een mooie opvolger na Harambam over complotgelovigen. Sterker nog ik had eigenlijk wel meer willen lezen over de relatie tussen complotideeën en populisme en de diep ondemocratische kenmerken van zulke overtuigingen. Maar goed ik snap dat het deeltje niet over democratie gaat en dus ook niet de vraag behandelt of een vereenzelviging van een persoon of beperkte groep met 'het volk' inderdaad ondemocratisch is. Wat Cas en Rovira Kaltwasser wel stellen is dat er altijd spanning bestaat in een democratische rechtsstaat, doordat democratie met getalsmatige meerderheden wordt geassocieerd en rechtsstaat met rechten voor minderheden. Ze laten ook zien dat democratieën ondermijnd kunnen worden door populisme en dat tegelijk populisten gebruik maken van de ruimte die democratie biedt. Maar met hun benadering van vier verschillende democratische fasen, van volledig en competitief autoritarisme via electorale democratie naar liberale democratie, laten ze zien dat populisme in sommige gevallen juist bij kan dragen aan democratisering.

Dat van die 'sommige gevallen', dat blijft toch het probleem met het begrip populisme. Populistische leiders zijn meestal stoere mannen maar soms vrouwen. Ze vormen meestal een (schijn)partij maar soms ook een sociale beweging of zelfs niks, alleen een persoonlijke côterie. Populisme groeit in crises maar het gaat wel om zoveel verschillende crises van verschillende ernst dat de correlatie nogal dun is. Het komt vooral in de Amerika's en Europa voor maar niet uitsluitend. Het is doorgaans (extreem-)rechts maar in Zuid-Amerika is het meestal links in de zin van socialistisch. En niet elke politicus die populistische taal uitslaat is een echte populist.

Toch is populisme herkenbaar, niet alleen aan de verabsolutering van 'het volk' dat homogeen en goed is en dus geen kritiek of oppositie verdraagt en de strijd tegen een kwaadaardige elite, maar in mijn ogen ook aan de taal. De auteurs van het boekje beschouwen populisme als een 'dunne ideologie' maar ik vind ideologie wel een zwaar woord voor het beperkte wereldbeeld waarin er zoiets zou bestaan als 'de wil' van 'het volk'. Ik zie het eigenlijk vooral als een stijl en taal. En wel een taal waarmee elke 'ander', of het nou iemand uit de elite is of een buitenlander of een criticus, verdacht wordt gemaakt en binnen de kortste keren als volksverrader te boek staat.

Harambam, “The Truth Is Out There”: Conspiracy culture in an age of epistemic instability

Ik wilde Harambams boek vooral lezen omdat ik op zoek was, ben, naar manieren om samenzweringsgelovigen op hun nummer te zetten of te overtuigen van hun misleiding. Toen ik het boek uit had moest ik met schaamte erkennen dat ik daarmee toch niet zo heel erg verschil van de complotgelovigen. Zeker niet met mijn sociaal-wetenschappelijke scholing die maakt dat ik begrijp dat wat geaccepteerde kennis is een kwestie is van machtsrelaties – wie de macht heeft produceert legitieme kennis, van wie geen macht heeft kunnen ideeen en overtuigingen zomaar worden verworpen als krankzinnig of kwaadaardig.

Harambam laat zien hoe complotgelovigen (ik kan mezelf er niet toe brengen om ze complottheoretici te noemen) tot hun overtuigingen komen. En hij vergelijkt die overtuigingen met theorieën en visies die wèl breed als ‘waar’ worden erkend. Zo groot blijken de verschillen niet. Het is gewoon waar dat machtige bedrijven, groepen van personen, sommige media, wetenschappers, lobbyen voor hun particuliere belangen en dat lobbyen gebeurt vaak in de vorm van ‘informeren’. Het is gewoon waar dat veel processen in de kapitalistische markteconomie niet leiden tot optimale resultaten voor alle mensen, maar tot ongezondheid en vervuiling en uitbuiting.

Harambam stelt dat de essentie van democratische kennis is dat er een vrij en open debat wordt gevoerd. Iedereen moet daarin de kans krijgen om zijn of haar argumenten en feiten naar voren te brengen. Alleen als we naar iedereen luisteren en niet bij voorbaat opvattingen verwerpen omdat ze niet passen in ons idee van kennis, maken we kennis op een democratische manier.

Maar doordat Harambam probeert om absoluut niet-oordelend te beschrijven hoe samenzweringsgelovigen denken, komt hij niet toe aan de risico’s van dat denken. Wie ervan overtuigd is dat er een kwaadaardige elite bestaat die de hele maatschappij onderdrukt zal eventueel gewelddadig verzet en revolutie legitiem achten. Wie meent dat hij of zij een bijzonder inzicht heeft in de ‘echte werkelijkheid’ terwijl de meerderheid van alle mensen makke schapen zijn die kritiekloos geloven wat de machthebbers hen willen doen geloven, is net zo ondemocratisch en heeft net zoveel last van misplaatst superioriteitsgevoel als de journalisten en politici en wetenschappers die ze bestrijden. Meer, want hun feiten zijn niet voor iedereen waarneembaar en dat maakt hun geloof in allerlei alternatieve waarheden in mijn ogen toch echt gevaarlijke en baarlijke nonsens.

Invasie van Oekraine

Op een enkel retweetje na heb ik me nog niet over Oekraine uitgelaten omdat ik werkelijk niets verstandigs te melden had en zelfs voor mijn gebruikelijke al-schrijvend-denken had ik geen enkel aanknopingspunt. Tot nu, want ineens besef ik waar mijn ongemak zit. Ik bedoel, net als iedereen ben ik harstikke bang voor escalatie naar de EU, de NAVO, de halve wereld. En net als iedereen ben ik verontwaardigd en ontzet over de vernietiging van Oekraine en al het leed. Ik heb zowel Oekraiense als Russische vrienden en kennissen en ik heb nog nooit enig enthousiasme kunnen opbrengen over Poetin en z’n corrupte kliek. En ik sta te juichen bij de helden die, soms zelfs geweldloos, proberen zich te verzetten tegen de invasie en al helemaal helden die in Rusland en zelfs in Wit-Rusland openlijk protesteren. So far so good. Mijn ongemak gaat over het risico dat wij hier in het veilige westen een beetje gratuit gaan zitten koketteren met onze morele verontwaardiging, dat we ons vast stevig aan de Goeie Kant van de Geschiedenis plaatsen. En dat in feite over de ruggen van Oekraieners en Russen heen. Zij worden onderdrukt, zij worden onder de voet gelopen, zij verliezen hun bezittingen en hun levens. En nu moedigen we ze allemaal aan om toch vooral de wapens op te nemen en om zo mogelijk Poetin af te zetten.

Dat is niet alleen wel lekker makkelijk vanaf onze morele troon. Erger nog is dat onze veiligheid nu toch echt afhankelijk lijkt te zijn van diegenen die tegen het Russische leger vechten. Al die studenten, huisvaders, terugkerende vrachtwagenchauffeurs en schoolmeesters die molotovcoctails lopen te gooien en daarmee de Russische opmars een tikje vertragen wagen niet alleen hun leven voor Oekraine. Elke dag dat een militaire overwinning van Rusland wordt vertraagd is er meer schade in Oekraine maar wordt ook de kans ietsje groter dat Poetin uiteindelijk z’n macht kwijtraakt. Als dat waar is, dan vechten die Oekrainers dus ook voor ons.

Ik geloof dat de oorlog hoe dan ook zal escaleren – ofwel Poetin ziet hoe sterk hij militair is en gaat gewoon door met het uitbreiden van zijn invloedsfeer, wat dan op een gegeven moment leidt tot militaire betrokkenheid van de NAVO en dus een derde wereldoorlog. Ofwel de Russische opmars raakt zo gefrustreerd dat Poetin steeds heftiger geweld gebruikt om een Russische overwinning te forceren. Aangezien dat dan gaat om oorlogsmisdaden, het platbombarderen van woonwijken en binnensteden of het inzetten van kernwapens, moeten VN of NAVO uiteindelijk wel reageren met meer dan alleen economische sancties en opnieuw hebben we het dan over een derde wereldoorlog. Uiteindelijk zou ik denken dat Poetin z’n hand heeft overspeeld en zal worden afgezet door de opportunistische kliek die hem vooralsnog aan de macht houdt – de meeste dictators sterven niet in bed dacht ik – maar ik zou niet weten hoe lang dat nog kan duren. En tot die tijd kunnen wij wel proberen de Russen aan te moedigen om zich tegen hun onderdrukker te verzetten, de Oekrainers aanmoedigen om te vechten, maar in feite verlangen we van hen dus gewoon dat ze ons en onze belangen verdedigen. Immers pas nu onze belangen rechtstreeks in gevaar lijken te komen beginnen we ons echt druk te maken om verzet tegen Putin. Tot een paar dagen geleden waren we vooral bezig met een mix van appeasement, handel en een opgestoken vingertje. Ik kan me niet herinneren dat we veel meer gedaan hebben dan Navalny redden en ontsnapte Wit-Russen asiel verlenen.

En dan hebben we natuurlijk altijd China nog. Xi leert. Wij niet zo. Het is echt een tijd om bang te zijn, niet om Russen en Oekrainers te vertellen wat ze moeten doen.

Walter Kempowski, Alles umsonst

De titel, alles voor niets, interpreteer ik dubbelzinnig: de oorlog en het nazisme hebben niks opgeleverd maar ook: alles wat de figuren hebben willen, nemen, is gratis. Je hebt jarenlang oorlog gevoerd, miljoenen slachtoffers gemaakt, gegraaid en geroofd en waar eindig je mee? Met een kapotte wereld en het verlies van je spullen, je thuis, en uiteindelijk je leven.
In de tekst wordt éénmaal naar de titel verwezen, in een gedicht, maar laat mijn Duits nou net onvoldoende zijn om dat goed te begrijpen. Dus mogelijk mis ik nog een derde, subtielere, interpretatie. 

Iedereen in dit verhaal is onsympathiek, op het kind Peter na misschien. Iedereen is zelfzuchtig en gekmakend passief. Volgzaam natuurlijk, het Heil Hitler is niet van de lucht, maar vooral totaal niet in staat om verantwoordelijkheid te nemen. Tegen het einde van het verhaal is hun ondergang bijna bevredigend.

Ik kende nog geen ander verhaal rond de vluchtende Duitsers die vanuit het oosten een veilig heenkomen zoeken als de Russen in aantocht zijn. Ik ken überhaupt niet zoveel vluchtverhalen, maar ik vermoed toch dat dit anders is doordat het om de mensen gaat die Hitler in het zadel hielden. Ze zijn harstikke schuldig in hun onbetekenende naïviteit. Het deed me steeds meer aan de jaren zeventig mantra denken waarin 'ze eerst de joden halen, dan de communisten, dan de buren' en uiteindelijk jou zelf.

Uiteindelijk vond ik het boek wel de moeite waard, de schets van een 'foute' bevolking - mensen die alles fout doen, fout denken, fout menen. Maar eigenlijk vond ik Unter der Drachenwand, over een Duitse soldaat die zich probeert te drukken, veel spannender.

Tuig

Minachting en angst zijn geen vruchtbare emoties als het om blokkeerfriezen wappies toetertruckers yogatutjes of boze boeren gaat, ik weet het. Maar ik kan niet anders dan me verbazen over de enorme domheid van het tuig dat weliswaar met 'liefde' zwaait maar ondertussen elke norm of regel naast zich neerlegt. Interview na interview brullen ze alleen maar dat ze 'tegen' zijn, hun 'vrijheid' terug willen en dat het kabinet weg moet. Geen doel, geen idee. Geen benul van democratische besluitvorming en maatschappelijke orde, maling aan de meerderheid, nog niet eens in staat drie zinnen foutloos Nederlands te schrijven. Waarschijnlijk nog nooit een boek of krant gelezen. Blinde overtuiging dat 'het volk' achter ze staat. Cirkelredenerend dat alleen wie mèt hen is tot het volk hoort.
En dat is waar ik zo bang van word. Niet hun intimidatie met grote trekkers of vrachtwagens, niet hun urenlange getoeter om vijf uur 's nachts in een woonwijk, niet hun extreme ongeinformeerdheid. Mijn angst gaat over hun logica: als je ons kritisch bejegent ben je een volksvijand want wij zijn het volk. Geen fascistischer idee dan dat en geen extremer aanval op democratie dan dat.
Wat ik doe is misschien net zo hard en ongenuanceerd schelden en tieren tegen medeburgers met een andere mening. Niet vruchtbaar. Maar af en toe moet ik het toch even kwijt: het geteisem is dood- en doodeng juist omdat ze zo verschrikkelijk dom zijn. Mensen die zich pas 'gehoord' voelen als ze hun zin krijgen.

Grenzen stellen

Seksueel misbruik gaat niet over seks en ook niet over mannen tegen vrouwen maar over
machtsverhoudingen. Of preciezer: verhoudingen waarin de ene persoon, het slachtoffer, zich afhankelijk voelt van de dader. Afijn, tot zover zijn we het er met z’n zeventienmiljoenen wel over eens geloof ik. En ook over het idee dat seksuele avances maken naar een minderjarige sowieso niet door de beugel kan, tenminste niet door mannen die aanzienlijk ouder zijn.
Wat ik ingewikkelder vind en wat niet aan de orde komt in de hele Voicekwestie gaat over de term ‘grensoverschrijdend’. Mannen (of een enkele machtige vrouw) overschrijden de grenzen van kinderen of vrouwen, is het verhaal. Maar dat verhaal gaat ervan uit dat er duidelijke grenzen zouden zijn. Dat kinderen en vrouwen alleen maar hoeven te leren hun grenzen duidelijk te communiceren. Dat mannen alleen maar hoeven te leren andermans grenzen te respecteren.
Maar kenmerkend voor tieners is nou juist dat ze hun grenzen nog aan het opzoeken zijn. Zeker als het om seks gaat weten jongeren überhaupt nog niet wat nou hun grenzen zijn. Ik herinner me uit die tijd dat ik doorgaans pas achteraf, nadat een fysiotherapeut m’n borsten had betast of nadat ik met iemand had zitten slobberen, bedacht dat ik dat toch niet ok vond. Die therapeut nam ik het kwalijk maar het vriendje dat zelf ook niet zo goed wist wat we nou van seks konden verwachten deed misschien wel alles verkeerd, maar hoe moest hij dat weten?
Mannen moeten absoluut leren dat ze van iedereen in een afhankelijke positie af moeten blijven. En het zou goed zijn als ze leren signalen op te pikken die erop wijzen dat de ander zich ongemakkelijk voelt, en daar ook naar handelen. Als ze leren galant te zijn in plaats van egoïstisch. Maar niet in iedere situatie waarin een man beschuldigd wordt van grensoverschrijdend gedrag kan het die man echt verweten worden dat hij te ver is gegaan.

Einde van het tijdperk van gelijkheid, vrijheid en broederschap

Onze politici zijn niet zo sterk in het verdedigen van democratie en recht. En ook niet in het vooruit denken - wat als? Daarom ben ik echt bang dat ik het einde van de democratische rechtsstaat waarin ik kan geloven en waarop ik durf te vertrouwen, mee ga maken. Het is nu al penibel, met het bovenmatige tegemoetkomen aan de kwaadaardigste schreeuwers en dreigers.

Ik zou willen dat we een plan hadden om met de teloorgang van de democratie in Amerika om te gaan. Wat gaan wij doen als het nog duidelijker wordt dat de extremisten in de Republikeinse partij de macht hebben gegrepen en ervoor zorgen dat ze 'm nooit meer kwijtraken? Als Trump of een soortgenoot opnieuw president wordt, doordat democratische kandidaten geen schijn van kans meer maken? Niet alleen door het kapen van verkiezingsprocessen maar ook door de enorme indoctrinatie via partijpolitieke media, zuiveringen van onderwijs en cultuur en propaganda via internet.

Blijven wij schipperen? Net doen of het allemaal niet zo erg is daar in het land waarvan wij zo afhankelijk zijn voor onze economische en militaire vrijheid? Of dat het tijdelijk is? Laten we het gebeuren dat grote groepen in Europa de Amerikaanse republikeinen navolgen kwa ideeën en methoden?

Ik geloof dat onze grootste kracht altijd cultureel, rationeel en politiek geweest is. Dat we economisch sterk staan is daar steeds een gevolg van geweest. Als het mis gaat bij je meester dan zal je toch je eigen krachtbronnen aan moeten boren in plaats van hopen op betere tijden. Wij moeten weer open, sociaal en eerlijk worden. Vanuit een ondergeschikte positie kan je je maximale integriteit veroorloven denk ik.