Lisa Weeda, Aleksandra

Bedrieglijk simpel. Ik dacht dat ik een wat flauw boek aan het lezen was maar voor ik het wist werd ik helemaal meegezogen. Geen betere manier om de waarheid te vertellen dan met fictie. Dankzij de door elkaar lopende gebeurtenissen, generaties, gruwelen die terloops worden gebracht kreeg ik het idee dat ik echt met de Donbasbewoners meeleefde. Dat ik nu wéét hoe het was: de onteigening door de communisten, de bezetting door de fascisten, de marteling door de pro-Russische separatisten. Ik vond het een indrukwekkend boek.

Fietsertje pesten

Ik werk in het gebouw van de ministeries van milieu en van strategische autonomie. Een gebouw met een veel te kleine fietsenkelder zonder binnendoorgang naar de werkplekken. De trage electrische deuren die de kortste weg naar de ingang afsluiten zijn om de haverklap kapot omdat ze niet tegen een zuchtje wind kunnen. Je moet terug naar het deurtje-hekje waar twintig collega’s tegelijk met hun bakfietsen naar binnen willen, wurmt je langs een paar ebikes en regent alsnog nat op weg naar de draaideuren.

Als je, zoals ik, met de trap naar boven wil moet je kiezen tussen een akelig benauwd trappenhuis vol zware tussendeuren, of een ingewikkelde route van roltrappen via een tribune en nog één zo’n betonnen geval tot je een paar keer een glazen deur opzij kan schuiven en gewoon rechtdoor kan. Tegen de richting van plakpijlen in, dat wel. Gelukkig zijn de plakkers wel in de AZ-conforme huisstijl – volstrekt ineffectief maar het geeft gelukkig net wat kleur in onze zwartgrijze tombe.

Onderweg loop ik langs tientallen enorme tv-schermen die vierentwintig uur per dag een lelijke poster belichten. Boven is het heet en bedompt. Ik kan wel proberen de thermostaat lager te zetten maar verder dan twee graden kan ik niet naar beneden en na een paar uur springt de boel weer naar de default.

En dan heb ik het nog niet eens over de wekelijkse verspilling van honderden liters water om veteranenziekte te voorkomen, over de afwezigheid van prullebakken zodat iedereen z’n koffiebekertje volpropt met afval en er dus niks meer gescheiden wordt verzameld. Over ergernissen die niks met milieu te maken hebben maar wel met ons welzijn: te weinig printers (weggehaald omdat er iemand over de kabels zou kunnen struikelen), afzichtelijke plaatjes aan de muren, planten die dood gaan, rechtopstaande doodskistjes om in te webexen en het voortdurende verbod om een vaste werkplek enigszins persoonlijk of gewoon handig in te richten.

Knegt, Fascisme

 Politiek café’s, Montesquieudebatten en Prodemosbijeenkomsten zijn misschien wel voor ouwe mensen en nerds, maar ik ervaar het toch als een lollig element van democratisch burgerschap. Liever dan weer een talkshow met altijd weer diezelfde rechtse roeptoeters woon ik een paneldiscussie tussen Kamerleden en politicologen bij. En nog live ook, een sociale bonus.

Gisteravond bespraken Kees van der Staaij, Joost Sneller, Peter Boomsma en Floor Bremer de omgangsvormen in de Tweede Kamer en het Reglement van orde. Je kon er enige hoop uit putten – we beginnen met z’n allen onderscheid te maken tussen uitingen die vrij horen te zijn en intimidatie, dreigen, haatzaaien, ophitsen, liegen en ondermijnen van democratische instituties. De verantwoordelijkheid van de voorzitter wordt beter gemarkeerd. Kamerleden spreken elkaar aan op onfatsoen. Het reglement heeft een artikel 8.14 (Ieder lid gedraagt zich in de vergadering op een wijze die getuigt van onderling respect, en die geen afbreuk doet aan de waardigheid van de Kamer) dat vast wel helpt, als voorzitters het ook echt gaan handhaven. Steeds meer politici en journalistieke redacties beginnen te begrijpen dat negeren beter werkt dan ophef creëren.

Maar het negeren zou wel verder moeten gaan dan *een* grove uitspraak van *een* parlementariër. Alles en iedereen met enig fatsoen en belang bij democratie en recht zou een cordon sanitaire moeten vormen rond de fascistische groepen en partijen in Nederland. Zolang we blijven doen alsof extreem-rechtse partijen normale democratische politieke partijen zijn schrikken we ons steeds een hoedje als een FvD-er tribunalen aankondigt of Putin ophemelt maar dat hoedje wordt dan elke keer opnieuw een discussie of dit nu onder de vrijheid van meningsuiting valt of niet.

Onze volksvertegenwoordigers spelen naïef. Het moet wel gespeeld zijn want ze zijn niet achterlijk. Maar ze zijn wel doodsbenauwd om stemmers te verliezen, om het verwijt te krijgen dat ze niet naar de stem des volks luisteren of als politiek correcte deugers (of het nieuwste scheldwoord: woke) te kijk te staan. Allemaal angsten die natuurlijk bizar zouden zijn als partijen leiderschap zouden tonen en hun eigen verhaal voor het voetlicht zouden brengen – maar de ene. neoliberale helft hééft geen eigen verhaal en de andere helft blijft hangen in abstracte idealen.

Dankzij de labbekakkerigheid van fatsoenlijke partijen hebben populisten en fascisten kunnen groeien. Wie het nog lastig vindt om fascisme te herkennen, lees het elementaire deeltje van Daniel Knegt. Hij laat mooi de kenmerken van fascisme zien (naast populisme gemengd met een ongelijkheidsideaal ook goedkeuring van geweld, revolutionair herstel van de ‘zuiverheid’ van het volk, ondermijnende tactieken waarmee het parlement, democratisch bestuur, kritische denkers zoals journalisten en wetenschappers in discrediet worden gebracht) en die hoef je maar naast FvD te leggen om in te zien dat fascisme echt niet iets van het verre verleden is.

Er zou vandaag nog moeten worden gestart met een cordon sanitair, dat blijkens onderzoek echt werkt. De aanbevelingen van de commissie-Remkes om het parlementair stelsel te versterken moeten voortvarend worden opgepakt. Met name een wet op politieke partijen heeft haast zodat antiparlementaire partijen zo snel mogelijk verboden kunnen worden of op z’n minst belemmerd. Maar ook wordt het heel hoog tijd dat de schade door overheidsfalen snel en ruimhartig wordt hersteld, dat er wordt geinvesteerd in (geschiedenis- en taal)onderwijs, dat bestaanszekerheid, woonkansen en leefomgeving minder afhankelijk worden van hoge inkomens of vermogens. Gewoon een eerlijker samenleving, eerlijker verdeling van lusten en lasten van de welvaart.

Energiebesparing

Ik ben opgevoed met spaarzaamheid en zuinigheid als belangrijke waarden. Denk om het milieu, gooi geen afval op straat, verspilling is (een) zonde. En vooral ook anti-consumentistisch. Het zit er zo diep in dat een lopende kraan bijna pijn doet, dat ik rotzooi van straat opraap, dat ik opsta om een deur achter iemand anders dicht te doen. Ik gooi nooit iets weg wat nog te repareren is en eten al helemaal niet. Dus ik had het al best moeilijk, al die jaren op kantoor waar het bloedheet is en enorme tv-schermen de hele dag stroom staan te verbruiken voor stilstaande onzinbeelden.

Maar nu slaat mijn ongemak bij alle verspilling en vervuiling die ik dagelijks zie om in pure woede. Na minstens vier decennia gebrek aan serieus milieubeleid, na jaren waarschuwingen over klimaatverandering en energie-afhankelijkheid, bestaat de overheid het nu om plotseling de burgers op te roepen om de thermostaat lager te zetten. Alsof iedereen er maar op los stookt, alsof het verwarmen van huizen het grootste probleem is. Ik ben zó kwaad dat als ik het kon betalen ik de verwarming nu op dertig zou zetten en dan alle ramen tegen elkaar open. Alle lichten aan, alle laders lekker in de stopcontacten laten zitten. Gelukkig zitten m'n opvoeding en de gasrekening me in de weg dus ik verander toch maar niks aan m'n gewoonten. Maar nondeju wat is zo'n campagne ergerniswekkend.

Met de miljarden die de pro-grote bedrijvenregering beloofd heeft aan duurzaamheid te besteden worden de ergste vervuilers beloond voor een beetje minder vervuilen. Er wordt geen nationale gesubsidieerde actie ondernomen om alle huizen onder de drie ton fatsoenlijk te isoleren, er zijn geen plannen om van overheidswege alle daken vol met zonnepanelen te plempen. De achteloze overheid durft nog steeds vol te houden dat "een beter milieu bij jezelf begint" en onderneemt geen publieke actie anders dan mediacampagnes. Belastingbetalers, toeslag- en uitkeringsontvangers hebben straks het nakijken als de miljarden aan KLM en veeboeren zijn opgegaan en wij de daaropvolgende inflatie en bezuinigingen op moeten vangen.

Dankzij die schandalige overheidscampagne denk ik inmiddels 'na mij de zondvloed'. Ik ben alleen bang dat het niet na mij zal zijn.

Een stuk mooier dan de Nederlandse campagne vind ik de lazy person's guide to saving the world, ook al is driekwart van deze acties ook al lang gewoonte.

Cas Mudde, Cristobal Rovira Kaltwasser, Populisme

Elementaire Deeltje 51 over populisme is een mooie opvolger na Harambam over complotgelovigen. Sterker nog ik had eigenlijk wel meer willen lezen over de relatie tussen complotideeën en populisme en de diep ondemocratische kenmerken van zulke overtuigingen. Maar goed ik snap dat het deeltje niet over democratie gaat en dus ook niet de vraag behandelt of een vereenzelviging van een persoon of beperkte groep met 'het volk' inderdaad ondemocratisch is. Wat Cas en Rovira Kaltwasser wel stellen is dat er altijd spanning bestaat in een democratische rechtsstaat, doordat democratie met getalsmatige meerderheden wordt geassocieerd en rechtsstaat met rechten voor minderheden. Ze laten ook zien dat democratieën ondermijnd kunnen worden door populisme en dat tegelijk populisten gebruik maken van de ruimte die democratie biedt. Maar met hun benadering van vier verschillende democratische fasen, van volledig en competitief autoritarisme via electorale democratie naar liberale democratie, laten ze zien dat populisme in sommige gevallen juist bij kan dragen aan democratisering.

Dat van die 'sommige gevallen', dat blijft toch het probleem met het begrip populisme. Populistische leiders zijn meestal stoere mannen maar soms vrouwen. Ze vormen meestal een (schijn)partij maar soms ook een sociale beweging of zelfs niks, alleen een persoonlijke côterie. Populisme groeit in crises maar het gaat wel om zoveel verschillende crises van verschillende ernst dat de correlatie nogal dun is. Het komt vooral in de Amerika's en Europa voor maar niet uitsluitend. Het is doorgaans (extreem-)rechts maar in Zuid-Amerika is het meestal links in de zin van socialistisch. En niet elke politicus die populistische taal uitslaat is een echte populist.

Toch is populisme herkenbaar, niet alleen aan de verabsolutering van 'het volk' dat homogeen en goed is en dus geen kritiek of oppositie verdraagt en de strijd tegen een kwaadaardige elite, maar in mijn ogen ook aan de taal. De auteurs van het boekje beschouwen populisme als een 'dunne ideologie' maar ik vind ideologie wel een zwaar woord voor het beperkte wereldbeeld waarin er zoiets zou bestaan als 'de wil' van 'het volk'. Ik zie het eigenlijk vooral als een stijl en taal. En wel een taal waarmee elke 'ander', of het nou iemand uit de elite is of een buitenlander of een criticus, verdacht wordt gemaakt en binnen de kortste keren als volksverrader te boek staat.

Harambam, “The Truth Is Out There”: Conspiracy culture in an age of epistemic instability

Ik wilde Harambams boek vooral lezen omdat ik op zoek was, ben, naar manieren om samenzweringsgelovigen op hun nummer te zetten of te overtuigen van hun misleiding. Toen ik het boek uit had moest ik met schaamte erkennen dat ik daarmee toch niet zo heel erg verschil van de complotgelovigen. Zeker niet met mijn sociaal-wetenschappelijke scholing die maakt dat ik begrijp dat wat geaccepteerde kennis is een kwestie is van machtsrelaties – wie de macht heeft produceert legitieme kennis, van wie geen macht heeft kunnen ideeen en overtuigingen zomaar worden verworpen als krankzinnig of kwaadaardig.

Harambam laat zien hoe complotgelovigen (ik kan mezelf er niet toe brengen om ze complottheoretici te noemen) tot hun overtuigingen komen. En hij vergelijkt die overtuigingen met theorieën en visies die wèl breed als ‘waar’ worden erkend. Zo groot blijken de verschillen niet. Het is gewoon waar dat machtige bedrijven, groepen van personen, sommige media, wetenschappers, lobbyen voor hun particuliere belangen en dat lobbyen gebeurt vaak in de vorm van ‘informeren’. Het is gewoon waar dat veel processen in de kapitalistische markteconomie niet leiden tot optimale resultaten voor alle mensen, maar tot ongezondheid en vervuiling en uitbuiting.

Harambam stelt dat de essentie van democratische kennis is dat er een vrij en open debat wordt gevoerd. Iedereen moet daarin de kans krijgen om zijn of haar argumenten en feiten naar voren te brengen. Alleen als we naar iedereen luisteren en niet bij voorbaat opvattingen verwerpen omdat ze niet passen in ons idee van kennis, maken we kennis op een democratische manier.

Maar doordat Harambam probeert om absoluut niet-oordelend te beschrijven hoe samenzweringsgelovigen denken, komt hij niet toe aan de risico’s van dat denken. Wie ervan overtuigd is dat er een kwaadaardige elite bestaat die de hele maatschappij onderdrukt zal eventueel gewelddadig verzet en revolutie legitiem achten. Wie meent dat hij of zij een bijzonder inzicht heeft in de ‘echte werkelijkheid’ terwijl de meerderheid van alle mensen makke schapen zijn die kritiekloos geloven wat de machthebbers hen willen doen geloven, is net zo ondemocratisch en heeft net zoveel last van misplaatst superioriteitsgevoel als de journalisten en politici en wetenschappers die ze bestrijden. Meer, want hun feiten zijn niet voor iedereen waarneembaar en dat maakt hun geloof in allerlei alternatieve waarheden in mijn ogen toch echt gevaarlijke en baarlijke nonsens.

Invasie van Oekraine

Op een enkel retweetje na heb ik me nog niet over Oekraine uitgelaten omdat ik werkelijk niets verstandigs te melden had en zelfs voor mijn gebruikelijke al-schrijvend-denken had ik geen enkel aanknopingspunt. Tot nu, want ineens besef ik waar mijn ongemak zit. Ik bedoel, net als iedereen ben ik harstikke bang voor escalatie naar de EU, de NAVO, de halve wereld. En net als iedereen ben ik verontwaardigd en ontzet over de vernietiging van Oekraine en al het leed. Ik heb zowel Oekraiense als Russische vrienden en kennissen en ik heb nog nooit enig enthousiasme kunnen opbrengen over Poetin en z’n corrupte kliek. En ik sta te juichen bij de helden die, soms zelfs geweldloos, proberen zich te verzetten tegen de invasie en al helemaal helden die in Rusland en zelfs in Wit-Rusland openlijk protesteren. So far so good. Mijn ongemak gaat over het risico dat wij hier in het veilige westen een beetje gratuit gaan zitten koketteren met onze morele verontwaardiging, dat we ons vast stevig aan de Goeie Kant van de Geschiedenis plaatsen. En dat in feite over de ruggen van Oekraieners en Russen heen. Zij worden onderdrukt, zij worden onder de voet gelopen, zij verliezen hun bezittingen en hun levens. En nu moedigen we ze allemaal aan om toch vooral de wapens op te nemen en om zo mogelijk Poetin af te zetten.

Dat is niet alleen wel lekker makkelijk vanaf onze morele troon. Erger nog is dat onze veiligheid nu toch echt afhankelijk lijkt te zijn van diegenen die tegen het Russische leger vechten. Al die studenten, huisvaders, terugkerende vrachtwagenchauffeurs en schoolmeesters die molotovcoctails lopen te gooien en daarmee de Russische opmars een tikje vertragen wagen niet alleen hun leven voor Oekraine. Elke dag dat een militaire overwinning van Rusland wordt vertraagd is er meer schade in Oekraine maar wordt ook de kans ietsje groter dat Poetin uiteindelijk z’n macht kwijtraakt. Als dat waar is, dan vechten die Oekrainers dus ook voor ons.

Ik geloof dat de oorlog hoe dan ook zal escaleren – ofwel Poetin ziet hoe sterk hij militair is en gaat gewoon door met het uitbreiden van zijn invloedsfeer, wat dan op een gegeven moment leidt tot militaire betrokkenheid van de NAVO en dus een derde wereldoorlog. Ofwel de Russische opmars raakt zo gefrustreerd dat Poetin steeds heftiger geweld gebruikt om een Russische overwinning te forceren. Aangezien dat dan gaat om oorlogsmisdaden, het platbombarderen van woonwijken en binnensteden of het inzetten van kernwapens, moeten VN of NAVO uiteindelijk wel reageren met meer dan alleen economische sancties en opnieuw hebben we het dan over een derde wereldoorlog. Uiteindelijk zou ik denken dat Poetin z’n hand heeft overspeeld en zal worden afgezet door de opportunistische kliek die hem vooralsnog aan de macht houdt – de meeste dictators sterven niet in bed dacht ik – maar ik zou niet weten hoe lang dat nog kan duren. En tot die tijd kunnen wij wel proberen de Russen aan te moedigen om zich tegen hun onderdrukker te verzetten, de Oekrainers aanmoedigen om te vechten, maar in feite verlangen we van hen dus gewoon dat ze ons en onze belangen verdedigen. Immers pas nu onze belangen rechtstreeks in gevaar lijken te komen beginnen we ons echt druk te maken om verzet tegen Putin. Tot een paar dagen geleden waren we vooral bezig met een mix van appeasement, handel en een opgestoken vingertje. Ik kan me niet herinneren dat we veel meer gedaan hebben dan Navalny redden en ontsnapte Wit-Russen asiel verlenen.

En dan hebben we natuurlijk altijd China nog. Xi leert. Wij niet zo. Het is echt een tijd om bang te zijn, niet om Russen en Oekrainers te vertellen wat ze moeten doen.