De vrouw die de honden eten gaf

Begrip is niet hetzelfde als sympathie. Je probeert Het Kwaad te begrijpen, er helemaal in door te dringen, werkelijk te bevatten, om het minder gevaarlijk te maken. Minder eng: doe het licht aan. Alleen door Het Kwaad te begrijpen kan ik betekenis aan het bestaan geven. Uitbannen lukt niet, want zoveel heb ik nou toch ook wel door over het bestaan, het menselijke, sociale, daar hoort alles wat slecht en gruwelijk is bij. Elke angst die je op afstand probeert te houden, groeit daar van.

Ik ben een fan van Hannah Arendt, net als Hemmerechts. Gefascineerd door de banaliteit van Het Kwaad, door de medeplichtigheid van gewone mensen. Gekken en sadisten boeien me niet, maar juist de buurman, de middenstander, jezelf. Mij heeft die fascinatie op het levenslange spoor gezet van systematische waarborgen, van processen, procedures en instituties, rechten en plichten, normen en gewoonten.

In tegenstelling tot Arendt schrijft Hemmerechts wel literair en heel goed leesbaar. Ontzettend knap zet ze de vrouw van Dutroux neer zoals die mogelijk zou kunnen zijn. Een gewoon mens, met net als alle gewone mensen haar onhebbelijkheden en zwaktes. Met een verknipte jeugd en de pech dat ze zich aangetrokken voelde tot een bepaald type man, en die dan ook tegenkomt. Ik stel me voor dat ze elkaar slechter hebben gemaakt. Slecht zijn ze allebei, maar het boek dwingt de lezer om preciezer te bepalen hoe slecht ze zijn, zij is, en hoe dat werkt.

Hamid, How to get filthy rich in rising Asia

Nooit gedacht dat ik enthousiast zou zijn over een boek dat door een bewindspersoon is aangeraden. Intelligent en witty, de perfecte geëngageerde tekening van hedendaags Zuid-Azië en een mooi modern sprookje. Het boekje staat wel zo vol moeilijke woorden en lange zinnen dat het nog niet eens zo makkelijk wegleest, en terwijl de diepere laag me aan het snikken krijgt is het directe verhaaltje nogal vlak. Maar Hamid maakt net genoeg wijze opmerkingen tussen neus en lippen door om te zien dat het niet een boek is over alleen een jochie uit de slums, maar over De Mens en De Wereld. Ieder mens is een verhaal, en ieder boek is een creatie van zowel auteur als lezer. Mohsin Hamid houdt duidelijk van zijn verhalen, en ik ben een lezer die er dankbaar voor is.

Knallen

Ik besef dat het niet erg consistent is, maar ik ben dol op vuurwerk. En dan niet van die lullige, overgeorganiseerde steriele shows, dat netjes tussen half tien en kwart over tien – want de kindertjes moeten wel op tijd naar bed – een professioneel bedrijf enorme vuurpijlen de lucht in schiet, op de maat van muziek uit grote speakers en met het publiek op veilige afstand. Tuurlijk is dat veiliger, milieuvriendelijker en beter voor zielige huisdieren dan de traditionele ongeorganiseerde herrie. Dat is nou juist het punt: het is carnaval, oud-en-nieuw, gereguleerde anarchie.

Vooral in Den Haag, van oudsher de stad van de Chinezen in Nederland en ook van lastige jeugd, van confrontaties met het gezag en van achterstandswijken en asociale tokkies, wordt er in de dagen voor oud-en-nieuw overal in crescendo geknald tot het tussen twaalf en twee ’s nachts klinkt en ruikt als een compleet bombardement. Oorverdovend en spannend. Als je geen last hebt van oorlogstrauma’s is het kermis, net echt maar niet echt.

Zelf ben ik te zuinig en te schijterig om ook vuurwerk af te steken, en het is een heel avontuur om door de stad te fietsen terwijl vervelende jochies rotjes naar m’n hoofd gooien. Maar ik ben blij dat ons aangeharkte landje een uurtje per jaar even niet door de voorzichtigen, de bangen, de gedisciplineerden wordt geregeerd.

Papierloos kantoor

Op de radio iemand die razend enthousiast over het vermaledijde papierloze kantoor is, zelfs hun gat mogen ze niet meer met papier afvegen. Duurzaam, volgens hem. Kosten die computers geen stroom dan?

Betalen voor je eigen straf

“De vervuiler betaalt” was onze leuze na decennia waarin bedrijven grote winsten konden maken door veiligheidsrisico’s en milieuvervuiling af te wentelen op anderen. Economen hadden een grote blinde vlek voor ‘externe’ kosten en effecten, en het schuim moest op de beken staan, hele bossen moesten verzuurd ontbladeren, voordat er democratische meerderheden belangstelling kregen voor het collectieve goed van een schoon milieu. De puzzel van ogenschijnlijk strijdige belangen van werkgelegenheid en winst in een vrije markteconomie, en van bescherming van de natuur, kon mooi worden opgelost door de natuurbelangen in die markteconomie te integreren: de vervuiler betaalt. Het prijsmechanisme, vraag en aanbod en druk op innovatie kunnen uitstekend werken als vervuiling een kostenpost in de productie is en als producenten zulke kosten doorberekenen aan consumenten, in plaats van werknemers.

Zoals wel meer progressieve, sociale, ideeën kan ook dit principe worden geperverteerd en omgedraaid in een manier om zwakkeren bescherming te ontzeggen, burgers hun rechten te ontnemen en repressie door de staat te versterken.

In België schijnt het gebruikelijk te zijn dat terugkerende buitenlanders die eerder – tegen hun zin, met dwang – het land zijn uitgezet, geacht worden de rekening te betalen voor die uitzetting. Inclusief de kosten van verblijf in een uitzetcentrum. In Nederland wordt al een paar jaar gezonnen op mogelijkheden om veroordeelden te laten opdraaien voor de kosten van hun detentie. Om verkeersboetes te betalen moet je ook even de administratiekosten voldoen. De vervuiler, de crimineel, de overtreder, betaalt! Had ie maar geen misdrijf moeten plegen, had ie maar niet zonder visum naar ons land moeten komen. Het kost de samenleving, de belastingbetalers, hopen geld om zich te weren tegen criminelen en illegalen tenslotte.

Een groot verschil met het vervuiler betaaltprincipe is dat de mensen waar het om gaat weliswaar wetten overtreden, maar ze maken geen winst.

Om hen terug in het gareel te dwingen, om de wet te handhaven, beschikt de staat over zwaardmacht: de overheid kan macht, geweld en dwang inzetten tegen burgers die zich niet voegen naar de wensen van de democratische meerderheid. Dat plaatst die deviante burgers niet buiten de orde, ze blijven burgers met alle daaraan verbonden rechten. De dwang die de overheid tegen hen uitoefent, door ze op te sluiten of het land uit te zetten, richt zich heel precies op het handhaven van specifieke wetten, niet op het geheel buiten de samenleving plaatsen van de mensen waar het om gaat.

Door individuele burgers de kosten te laten dragen voor handhavingsacties die gericht zijn tegen hun wetsovertreding, ontken je aan de ene kant dat wetshandhaving een collectief goed is waarvan de kosten door de samenleving als geheel gedragen moeten worden, en aan de andere kant doe je net alsof die specifieke burgers niet bij het collectief horen.

De vervuiler betaalt is een fantastisch principe als het gaat om de bescherming van collectieve belangen tegen de winstbelangen van individuele bedrijven. Maar pogingen om alle kosten van gedrag dat door de meerderheid als onwenselijk wordt beschouwd, te verhalen op individuen, ontkennen het idee van een samenleving met collectieve belangen en dus ook collectieve kosten.

Yasmina Reza, Gelukkig de gelukkigen

Een leuk boekje, vlot geschreven en goed vertaald. Een stuk of twintig perspectieven op relaties, ze hangen samen door de personages maar in feite staan ze helemaal los van elkaar. Zelfs thematisch: sommigen hebben hun leven goed voor elkaar, anderen zijn eenzaam of ongelukkig. Ik herken mezelf, en mensen om me heen, in veel van de figuren. Gelukkig tot tevredenheid: aan de hand van dit boekje stel ik opnieuw vast dat het beter is om vrij en ‘alleen’ te zijn dan jezelf aan iemand te verbinden, als die iemand het niet waard is om je zelfstandigheid voor op te geven.

Constructief

M’n chef had een afkeer van ge-ja-maar, volgens mij vergiste hij zich. Een goeie ambtenaar is een echte ja-maarder. Loyaal en kritisch tegelijk. Ja, we gaan er alles aan doen om de minister te bedienen. Maar: geen vernieuwing alleen maar omdat het nieuw is. Maar geen beleid verzinnen alleen maar omdat dat nou eenmaal is wat we doen. Maar geen geld besteden om het budget voor 31 december uit te putten. Maar geen wetten maken alleen om er doortastend uit te zien.

Een goeie ambtenaar is er nou juist voor om ja maar te zeggen, voortdurend. Zorgen dat voortdurend vragen gesteld worden bij aannames, veronderstellingen en vanzelfsprekendheden. Zorgen dat altijd de legitimiteit van voorstellen tegen het licht wordt gehouden. Zorgen dat keer op keer verschillende belangen gehoord worden zodat open afwegingen kunnen worden gemaakt. Blinde vlekken, vooroordelen en mythes opsporen.

Ja-maren is niet tegenwerken. Het is stevige fundamenten leggen.