Ian McEwan, Lessons

 Als tiener was ik bevriend met een junkie die in reincarnatie geloofde. Hij legde me uit dat een mens net zo vaak opnieuw moest leven tot hij alle nodige lessen had geleerd. Ik vond zelf reincarnatie eigenlijk overbodig. Volgens mij kreeg je één mensenleven en daarmee heb je het te doen. Hoe langer je leeft hoe groter de kans dat je je les leert.

We waren het er over eens dat de nodige lessen voor iedereen anders kunnen zijn. Verschillende omstandigheden, verschillen in opvoeding, verschillende karakters maken dat het om verschillende lastigheden draait. Maar dat ook levenslopen van elkaar verschillen doet er niet zoveel toe voor de mogelijkheden om er wijzer van te worden; je leert door je ervaringen en die gaan over je percepties van gebeurtenissen, interpretaties.

Dat zag ik allemaal terug in Lessons. Met als meest herkenbare raakpunt de scene waarin Roland de juf die hem misbruikte confronteert. Hij is extreem selfconscious - wat niet goed vertaald wordt met zelfbewust, het is eerder het tegenovergestelde. Zich bewust van zichzelf. "He nodded. A great weariness had come over him. Also oppression. Their encounter was corrupt, distorted by a withheld history - his own. He was the cocky little sprat who came looking for instant sexual initiation for fear that the world was about to end. In his tiny boys-only sphere she was the only available one he knew. Attractive, single, erotically inclined. He came itching with purpose and was pleased and proud when he got what he wanted. Now, forty years later, he had come to accuse this dignified lady, demand under threat a session of self-criticism. Like a young guardian of the Cultural Revolution, one of a self-righteous mob, tormenting an elderly Chinese professor. He had come to hang a sign round the neck of Miss Cornell. But no, this was all wrong. This was thinking like an adult. His life had been altered. Some would say ruined. But was it really? She had given him joy. He was the stooge of current orthodoxies. No, that wasn't it either!
The tipping falling tumult of these contrary notions sickened him. He could not listen to any more from her and he could not bear his own thoughts."

Oorzaak en gevolg, misdaad en straf, schuld en boete. Was je leven anders verlopen als?

De vier belangrijke vrouwen in het leven van Roland zijn opeenvolgende figuren met steeds groter graden van verantwoordelijkheid. Zijn moeder is slachtoffer van de tijd, beslissingen die voor haar genomen worden. Miss Cornell wordt gedreven door haar eigen verhaal, als slachtoffer van haar eigen verdriet deed ze het foute. Alissa moet zwaar betalen voor haar succes. Alleen Daphne is een echte vriendin. Maar ook zij ontkomt niet aan gebeurtenissen, pech, omstandigheden. De les die de lezer kan leren is dat het altijd weer om liefde gaat, om het liefhebben. Ook om jezelf te vergeven.

Feminisme

Het afgelopen decennium vervingen de woorden diversiteit en inclusie/inclusiviteit begrippen als gelijkheid en gelijkwaardigheid. Dat leek mij uitstekend, het idee dat het niet uitmaakt hoe raar of 'anders' je bent, je hoort er sowieso bij omdat je mens en burger bent. Diversiteit gaf uitdrukking, dacht ik, aan de oneindige veelkleurigheid en veelvormingheid van de mensheid. Het stond tegenover selectiviteit, tegenover homogeniteit, tegenover uitsluiting en rechteloosheid.

Maar diversiteit is verworden tot een kwantitatief begrip dat duidt op 'gemengde samenstelling'. En dat gemengd, dat kan alleen maar als je mensen in categorieën indeelt. De identiteitsverheerlijking waarin iedereen zichzelf als type voorstelt en vervolgens een plek op het podium opeist. Eén enkel kenmerk is doorslaggevend voor je positie: huidskleur, geslacht, seksuele voorkeur. En dat dan alsmaar verfijnder zodat het complete alfabet nodig is om vast te stellen wie je bent. Om je te legitimeren, want zodra je jezelf een letter opplakt dien je je ook met haar en huid te conformeren aan de normen die bij die letter horen. Wat je zegt, wat je vindt, hoe je je kleedt, welke smaak je hebt en wie je vrienden zijn ligt besloten in de categorie waartoe je behoort. En een 'divers' gezelschap betekent dat er van elke soort evenveel in moeten. Desnoods zullen mensen zich uit moeten kleden denk ik, om te bepalen of ze wel tot de gewenste categorie horen.

Daarmee is diversiteit zo langzamerhand antifeministisch geworden. In plaats van de feministische ambitie om identificatie aan de hand van persoonskenmerken overbodig te maken gebeurt precies het tegenovergestelde. Als een stel pubers delen we onszelf en ieder ander in en verwachten we dat de nodige stereotypen waar worden gemaakt. Keuzevrijheid betekent niet langer dat je de vrijheid hebt om alle keuzes te maken die burgers mogen maken omdat ze burgers en mensen zijn. Integendeel, je hebt alleen de vrijheid om je identiteit te kiezen, maar daar zitten dan vervolgens wel alle bijbehorende rechten en plichten aan vast.

Ik ben feminist. Geslacht en seksuele voorkeur zouden er niet toe moeten doen in het openbare leven. Ik hoop dat ook mannen en ook hetero's feminist zijn want pas als iedereen inziet dat intieme details over iemand puur privé zijn - niet iets om je voor te schamen maar ook niet relevant voor de vraag of je iets kan of mag - komt gelijkheid binnen handbereik. Daar zal diversiteit overal een mooi gevolg van zijn.

Extinction Rebellion & friends

 

Stage in Nepal

 

Vijfendertig jaar geleden liep ik stage bij een mensenrechtenorganisatie in Nepal, en ik raakte er dik bevriend met Meena (ik mocht niet Mina schrijven ook al was dat wel de meest logische schrijfwijze met ons schrift). Nadat ze met haar vriend een paar dagen naar Den Haag kwam verloren we contact. Dat herstelde pas door facebook en via dat medium maakten we afspraken over haar volwassen dochter die deze week in Den Haag is.
Shreya en haar vriendinnen waren zeer geinteresseerd in het verleden van haar moeder en mij en in mijn ervaringen in Nepal in '91 en '93. Waardoor ik voor het eerst in decennia probeerde te formuleren wat ik er van had gevonden, wat ik er had geleerd. Het eerste wat in me op kwam was dat ik vooral alles in me op had genomen, alles was zo vreemd en anders dan ik kende. Ik had moeite om er iets van te vinden. Jaren heb ik geworsteld met cultureel relativisme: het leek me niet juist om westerse waarden en ideeen op te leggen maar tegelijk zag ik toch wel een hoop leed en onrecht en ook dat kon toch niet opgevat worden als normaal in een andere cultuur.
De oplossing kwam van de oprichter van het INSEC, de organisatie waar ik negen weken mocht meedoen, Prakash Kaphley die een paar maanden eerder in een vliegtuigongeluk was omgekomen. Hij stelde vast dat geen mens het ok vindt als z'n fundamentele rechten geschonden worden en dat er geen fatsoenlijke redenering kan zijn die bepaalde categorieen mensen hun rechten als mens ontzegt. Mensenrechten zijn universeel.
Daarbij kwam dat we feministen waren, Meena en ik. Vooral vrouwen waren weer eens het haasje in het ongelooflijk arme en oneerlijke Nepal. Verdeeld langs etnische, kaste en regionale scheidslijnen kon je leven er nog altijd beroerder uitzien dan dat van een man, als je als kumari tot prostitutie veroordeeld werd bijvoorbeeld of als je in de westelijke Terai in lijfeigenschap leefde werkte en stierf.
Het is me nooit gelukt om Nepal echt te begrijpen. Ik kon het niet eens worden met de directeur die overtuigd communist was vanuit zijn geloof in gelijkheid. De taal heb ik nooit voldoende beheerst voor een volwassen gesprek. En de tienduizenden kilometers afstand tussen Meena en mij deden gewoon pijn. Maar haar dochter brengt me genoeg terug om me te realiseren dat mijn politieke referentiekader grotendeels gevormd is door onze gesprekken en ervaringen in die negen weken. Ik ben niet alleen nog meer overtuigd geraakt van het levensbelang van goed werkende instituties van een rechtsstaat. Sinds Nepal kan ik ook uitleggen waarvoor die instituties dienen. 

Martin Weresow, Tagebuch; Zwei Jahre in Papua; Berichte aus der Entwicklungszusammenarbeit

 

Ik ken Martin van de camping en onze bergwandelingen en gesprekken over vliegen, culturen, avonturen. Hij vertelde hoe hij twee jaar als meubelmaker een schooltje opzette op Papua Nieuw Guinea en hoe daar levenslange vriendschappen uit voort zijn gekomen. Daarover heeft hij een boekje gemaakt met een paar fotoos en vooral zijn wederwaardigheden die hij in lange emails aan z’n vrouw en vrienden schreef. Dat blijkt fantastich te werken. Hij is een meeslepend schrijver en laat zich kennen als een open, nieuwsgierig en af en toe boos of juist enthousiast mens. Hij beschrijft tegen welke moeilijkheden hij aanloopt maar ook over het succes van z’n lessen en z’n meubelverkoop. En over de achtergrond van een land dat net uit een burgeroorlog komt en dat eigenlijk het stenen tijdperk nog niet ontgroeid is. Ik heb genoten.

Voor oorlog

Terwijl Julia een filmpje deelt van een sleeppiloot wiens huis en tuin volledig verwoest zijn - hij laat zien hoe alle vliegstickers op z'n koelkast als schietschijf zijn gebruikt - post Regina weer een berichtje tegen oorlog. De sleeppiloot zegt in het filmpje dat bijna al onze Russische vliegvriendjes de oorlog gerechtvaardigd vinden, en dat wordt even later op de radio in O.V.T. bevestigd.

Zomaar even drie kanten van hetzelfde verhaal. Hoewel het niet moeilijk is om rechtvaardigingen voor de Russische aanvallen af te wijzen, heb ik iets meer moeite met de andere perspectieven. Regina heeft natuurlijk helemaal gelijk als ze stelt dat geen weldenkend mens oorlog wil, en dat het makkelijk wapens leveren is vanuit onze veilige leunstoelen. Ik was ook altijd van de partij die meende dat minder wapens minder geweld zou betekenen. Al jaren wind ik me op over westerse wapenleveranties aan Saoedi-Arabië waarmee vooral Jemen volstrekt vernietigd is. Of aan het Egyptische regime waarmee elke vorm van oppositie wordt onderdrukt. Westerse wapens hebben gruwelijk leed veroorzaakt, decennia lang en wereldwijd. Dat zou 'realistische' geopolitiek zijn, ware het niet dat het moralistische westen inmiddels geen greintje geloofwaardigheid meer heeft in Afrika, Azië en Zuid-Amerika en waar het dus makkelijk spinnen is voor de Russische en Chinese propaganda. Weg bondgenoten, weg markten, weg stabiliteit.

Maar ik blijf Julia en Oleg, die onvermoeibaar fondsen voor warme sokken en drones werven, toch maar steunen. Steeds openlijker ook voor de aanschaf van wapens en munitie. De sleeppiloot heeft geen huis meer om naar terug te keren en hij probeert nu als 65-plusser een nieuw bestaan in Kiev op te bouwen.

Als de Oekraïeners geen steun krijgen bij hun verdediging en heel Oekraïene onder de voet wordt gelopen, moet hij weer vluchten. Dan komen er nog veel meer vluchtelingen naar onze landen. Dan blijven oorlogsmisdaden opnieuw onberecht en onbestraft. Dan moeten we de Europese defensie nog verder opbouwen. Dan worden koloniale machten nog meer aangemoedigd om buurlanden aan te vallen. Kortom dan is de oorlog misschien snel voorbij maar de vraag is of Russische bezetting of controle zoveel vreedzamer zal zijn.

Taal doet er toe

Regelmatig wordt er over politiek gesproken als over een strijd van 'vijanden'. Geen wonder dat er polarisatie is. Politieke partijen kunnen tegenstanders zijn, oppositie voeren en er kunnen allerlei dissidenten in hun gelederen te vinden zijn. Wie politiek als vijandschap beschrijft ondermijnt het democratisch proces.