Macleod, Patrol in the dreamtime

De auteur vertelt gewoon z'n ervaringen uit de tijd dat hij patrol officer in de Northern Territories was in de jaren '50. Maar juist dat 'gewoon' maakt het een leerzaam boekje. Niet alleen over de extreem racistische verhoudingen in die tijd, waarin witneuzen ('Europeanen' of 'whites') zichzelf vanzelfsprekend ver verheven voelden boven Aboriginals, die nauwelijks als echte mensen werden gezien. Maar ook over de pogingen van de overheid eind jaren '50 om de levens van Aboriginals te verbeteren. En vooral over de basics van Aboriginal geloof en gewoonten. Ook al waren er honderden stammen en talen en grote verschillen tussen allerlei groepen, de oorsprongsverhalen kwamen overeen begrijp ik. In de dreamtime werd al het leven gezaaid en alles wat leeft komt daaruit voort. Daardoor zijn mensen en dieren en planten innig verbonden met hun grond - de grond is de oorsprong. En afhankelijk van de plaats waar iemand geboren worden is duidelijk met welk dier, welke totem, hij of zij verbonden is. Geen wonder dat er nog altijd strijd is over heilige plaatsen. Zulke plaatsen zijn als de vader en moeder van mensen.

McGahan, Underground

Vlot geschreven distopische fictie, heel aardig maar niks bijzonders zou je zeggen. Behalve dan dat het in 2006 is gepubliceerd en in recensies als 'hilarisch' werd beschreven, terwijl het een bijna accurate beschrijving van de hedendaagse wereld blijkt te zijn. De angst voor terrorisme en moslimhaat worden kundig door autocraten Waar nodig worden aanslagen geënsceneerd, de media worden strak gecontroleerd, en de bevoegdheden van politie, justitie en leger zijn tot enorme proporties opgeblazen in naam van veiligheid. Burgerrechten zijn vrijwel afgeschaft.
De lol van het boek zit 'm in het perspectief van een corrupte vastgoedmagnaat die ontvoerd, bevrijd en weer ontvoerd wordt. Vanaf het begin is het duidelijk dat het niet goed af gaat lopen en het einde is een beetje lam, maar ach het was een snel te lezen ding (ik aarzel om zoiets een 'roman' te noemen ook al is bij ons alle fictie roman, maar het engelse 'novel' voelt toch net iets beter).
Twee passages om een idee te geven:
".. perhaps that's how [the prime minister], in his dark mind, acutally views the House of Representatives - as a prison. His own days in here were not happy - hemmed in by laws, constrained by the necessity for votes and debates and compromises. No doubt he was glad to be finally free of the place."
"Nor, in my memory, had I ever heard so much talk about what exactly it was to be Australian anyway, or who had the right to claim it. 'I'm proud to be Australian!' we were suddenly declairing everywhere. Defiantly. Aggressively. As if to not say it was a weakness. And those declaring it the most were those of us who were white, who were born here. Which drove me mad, because what did we mean by it? Yes, we were born here -  but why was being born somewhere something to be proud of? We might as well have said, 'I'm proud to have blue eyes.' Or, 'I'm proud to have two legs.' Or, 'I'm proud I wasn't born with congenital heart disease'. It would have made as much sense. Being born Australian wasn't an achievement."

Bergreen, Over the edge of the world; Magellan's terrifying circumnavigation of the globe

Voor één dollar gevonden in de opshop, wat een heerlijk boek. Het is een nauwgezet en uitvoerig verslag van de reis van Magellaan en z'n vloot rond de wereld, spannend en leerzaam tegelijk. De auteur heeft een groot aantal bronnen gebruikt om tot in detail te beschrijven wat er allemaal gebeurde, maar ook om steeds op een slimme manier breder in te gaan op kennis en gebruiken, technieken en voorstellingen en zelfs smaken en mores in het begin van de zestiende eeuw. In de voorstelling van eer en verraad kiest de auteur de kant van Magellaan en Pigafetta maar hij houdt zich niet blind voor hun tekortkomingen. Daardoor krijgen de hoofdpersonen echte karakters en leef je met ze mee, ook al moet je uiteindelijk toegeven dat het noodlot regeert. Zo kom je als lezer helemaal terecht in de Europese wereld van die tijd, waarin Spanje en Portugal om suprematie streden en waarin mythologie en wetenschap nog min of meer even zwaar wogen. Je schaamt je vijfhonderd jaar later alsnog om Europeaan te zijn en je bent dankbaar dat je een oneindig comfortabeler leven leidt dan de zeelui die in brakke schuiten de meest afgrijselijke stormen, stromen, ziekten en martelingen meemaakten.

McIver, Life and death decisions

Heel vlot geschreven dus lekker leesbaar persoonlijk loopbaanverslag van een Australische arts die zich druk maakt over de volksgezondheidseffecten van milieuvervuiling en klimaatverandering; over de relatie tussen discriminatie, armoede en gezondheid; over misbruik van antibiotica in de bioindustrie met multiresistentie tot gevolg; en over adequate training van dokters in rurale gebieden. 

Harari, Sapiens; A brief history of humankind

Dit makkelijk leesbare boek maakt de titel precies waar: het is een korte geschiedenis van de mensheid. Veel kennis en inzichten die we in de loop van onze schoolloopbaan en documentaire- en tijdschriftenconsumptie opdoen staat netjes geordend in een logisch frame bij elkaar. Inclusief enerzijdsen en anderzijdsen en af en toe een stropop die eerst wordt aangekleed om vervolgens vakkundig te worden afgebrand. Alleen af en toe een beetje te kort, kort door de bocht vooral. Toch denk ik dat het voor veel mensen een aantrekkelijk boek is, ook al omdat het kritisch is over wat de mensheid de wereld gebracht heeft: "Unfortunately, the Sapiens regime on earth has so far produced little that we can be proud of. We have mastered our surroundings, increased food production, built cities, established empires and created far-flung trade networks. But did we decrease the amount of suffering in the world? Time and again, massive increases in human power did not necessarily improve the well-being of individual Sapiens, and usually caused immense misery to other animals.
Harari heeft oog voor de wreedheid, de uitbuiting, de vernietiging en de vergiftiging die we aanrichten dus het is zeker geen simpel vooruitgangsverhaal. Maar levert het ook iets op? Het lezen van dit boek was geen onaangenaam tijdverdrijf maar nieuwe inzichten deed ik niet op. Ik heb niets geleerd zoals eerder van Stephen J. Gould of Bill Bryson. En ik heb me af en toe ook wel geërgerd omdat Harari een hoop mist door alle ideeën, de volledige cognitie, simpel voor te stellen als verbeelding in de zin van 'niet-bestaand', 'niet-echt' want niet empirisch waarneembaar. Hoewel hij refereert aan psychologie en sociale wetenschappen gaat hij toch vooral uit van het Angelsaksische begrip van 'science' als natuurwetenschappen. Daarmee mist hij liefde, zorg, compassie en solidariteit. Kunst, literatuur, creativiteit en inventiviteit. Gek genoeg heb ik daarover meer geleerd van primatoloog Frans de Waal dan in dit historische overzicht.

Sander Heijne, De meeste stemmen gelden niet

 We zitten ergens tussen 1984 en The handmaid's tale in. Democratie, vrijheid, gelijkheid en samenleven worden gemangeld tussen propaganda, afbraak van privacy, censuur en hatelijke framing. Nou maakten Orwell en Atwood beter dan wie dan ook duidelijk hoe zoiets in z'n werk gaat maar toch voegt Heijnes De meeste stemmen gelden niet iets belangrijks toe. Namelijk een vlot geschreven en logisch opgebouwde uitleg van de hedendaagse politieke praktijk waarmee we die democratische afbraak werkelijk meemaken.
We gebruikten vroeger op de middelbare school een pocketboekje over de staatsinrichting. Gortdroog en heel dik, meer een encyclopedie dan een lesboek. Je zou wensen dat hedendaagse scholieren, zeker die op HAVO-VWO-niveau, dit boekje van Heijne te lezen krijgen. Ze zouden het nieuws met veel meer begrip tot zich nemen en hopelijk een beetje interesse krijgen in echt nieuws, de krant of op z'n minst het journaal dus. Voor het te laat is. Want dat is mijn allergrootste angst: als we over tien jaar werkelijk in de wereld van 1984 of The handmaid's tale leven dan is er geen eerlijke geschiedenis meer en dan is er niemand meer die begrijpt hoe en waarom een democratische rechtsstaat werkt.

"Wie onze kennistradities ondermijnt, ondermijnt de cultuur waarop we onze vrijheid hebben gebouwd. En ontneemt kiezers bovendien de mogelijkheid om zelf een eerlijk oordeel te vormen over nut en noodzaak van de een of andere politieke maatregel."

"Meer dan op strafkampen en geheime politiekorpsen steunen antidemocraten op hun vermogen om de taal, en daarmee de realiteit zoals mensen die ervaren, naar hun hand te zetten. Door de publieke ruimte te zuiveren van woorden die kuunen aanzetten tot kritische gedachtevorming, beroven ze ons van de taal om de legitimiteit van regimes of beleidsmaatregelen ter discussie te stellen."

Daarom geloof ik ook in de aanbevelingen die Heijne doet om de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, de wetenschap en de media beter te borgen. Ik zou er toezicht aan toevoegen maar dat is een detail. En het idee om Big Tech heel veel beter te reguleren is me al decennia uit het hart gegrepen:
"Een aanval op de vrije samenleving win je niet met censuur.
Maar we kunnen het speelveld wel weer gelijker maken.
Tot pakweg vijftien jaar geleden waren het de massamedia die dit gedeelde verhaal in stand hielden. Het waren de journalistieke erecodes van dominante media die maakten dat het grootste deel van onze mediaconsumptie afkomstig was van redacties die zich daadwerkelijk bezighielden met waarheidsvinding.
We kunnen het tij weer deels keren door socialmediaplatformen te verplichten om hun gebruikers tenminste 20 procent van de tijd content aan te bieden die afkomstig is van erkende journalistieke media, die het aan het redactiestatuut verplicht zijn om uitsluitend geverifieerde berichten te publiceren. Op zichzelf is hier niets vreemds aan. Radiozenders zenden tenslotte ook ieder uur een nieuwsbulletin uit.
Om diezelfde reden maken we socialmediabedrijven, net als reguliere uitgevers, juridisch verantwoordelijk voor de content die hun algoritmes verspreiden. Het idee dat ze als platform wel onze aandacht mogen kapitaliseren zonder de verantwoordelijkheid te nemen voor de boodschappen die ze uitzenden - zeker waar het haatzaaierij en doodsbedreigingen betreft - heeft niets met liberale waarden te maken.
Ook hier is niets vreemds aan. We leggen jihadistische groeperingen en zogenoemde 'haatimams' op dit moment ook beperkingen op. Nu we weten hoezeer het antidemocratische kamp gedijt bij de verspreiding van desinformatie en haat op sociale media, moeten we ook hier paal en perk aan stellen. Om te beginnen met een totaalverbod op de inzet van (buitenlandse) trollenlegers en automatisch door kunstmatige intelligentie gegenereerde content. Er is geen enkele reden om ons medelijke recht op de vrijheid van meningsuiting en expressie uit te breiden naar machines. De persvrijheid is nooit bedoeld om buitenlandse propagandadiensten rechtsstreeks toegang te geven tot onze smartphones.
Onze geheime diensten zouden zeker hebben ingegrepen wanneer Mao zijn rode boekje tijdens de Koude Oorlog huis-aan-huis zou hebben willen verspreiden. Waarom staan we het buitenlandse autocraten nu dan wel toe om via social media ongelimiteerd boodschappen af te vuren op het electoraat?

Big tech heeft onze wereld mede zo snel kunnen veranderen omdat onze wetgeving mijlenver achterloopt op de technologie. Om te voorkomen dat we, na de invoering van bovenstaande regels, wederom worden overvallen door nieuwe toepassingen, moeten we strenge voorwaarden stellen aan bedrijven die nieuwe technologieën op de samenleving willen loslaten. In de farmacie en de automobielindustrie vinden we dit de normaalste zaak van de wereld. Bedrijven die een nieuw medicijn op de markt willen brengen, moeten eerst uitvoerig aantonen dat het middel veilig is voor patiënten. Net zoals fabrikanten nieuwe auto's eerst uitgebreid moeten laten keuren voordat ze de markt op mogen.
Waarom voeren we niet iets vergelijkbaars in voor algoritmes en AI-modellen? Of tech in het algemeen? Er is tenslotte niets democratisch aan het recht voor multinationals om samenlevingen met hun technologieën radicaal te veranderen, zonder dat hiervoor überhaupt ooit een kiezer naar zijn of haar mening is gevraagd."

Maar het slotidee om burgers veel directer bij bestuur en beleid te betrekken komt op mij over als naief wensdenken. Ik doe als hoogopgeleide politiek betrokken ambtenaar aan veel inspraakmogelijkheden mee en zelfs voor mij is dat een flinke uitdaging. Bovendien geloof ik niet in de depolitisering die nodig is om kiezers van 'objectieve' kennis te voorzien om overal onderbouwde beleidskeuzes te kunnen maken. Maar dromen staat vrij en daarmee geeft Heijne een mooie aanzet voor serieus democratisch debat.

Midden-Limburg

Het landschap is troosteloos, de lucht is hopeloos, ik ben moedeloos. Na veertig kilometer tegen de wind in door de Heimat brengt het station geen verlichting - de trein rijdt weer eens niet dus ik moet om, een paar keer met m'n zware fiets door de mensenmassa de hoge treeplanken op en af. Alles en iedereen schiet tekort. Ik voel wel mededogen maar ik kan net zo min troost bieden als het van de andere kant verwachten. Levenslang ongedefinieerd en onvervuld verlangen. Treurnis om wat er geweest zou moeten zijn - wat er overblijft zijn enorme stallen, lelijke huizen in zeeën van door robots gemaaid gras met tuttige hekjes eromheen, stank.
Over enige tijd hoef ik hier nooit meer te zijn, nooit meer te hopen op toch nog iets moois.