Racistische paaseitjes

De wijk waar ik woon was tot enkele decennia geleden een vrij saaie, heel gewone volkswijk. Daarna nam de variatie toe, langs alle dimensies: er zitten bijstandsstrekkers en ondernemers, hoog- en laagopgeleiden, autochtonen en allochtonen, alle leeftijden, alle kleuren en alle politieke voorkeuren. Dat vraagt altijd wel wat passen en meten en er zijn irritaties over geluidsoverlast en hondepoep maar over het algemeen was het een prima wijk. De laatste jaren wordt de wijk langzaam overgenomen door expats met grote bakfietsen en luiddruchtige balkonfeestjes en stijgende huizenprijzen en steeds vaker engels als voertaal.

In de wijkgroep klaagt een dame (in het engels) dat er mensen paaseitjes verstoppen, die giftig zijn voor haar hond. Ze is ermee naar de politie gegaan die ze vervolgens van racisme beticht omdat die haar klacht onvoldoende serieus nemen.

Het enthousiasme over buitenlanders en de culturele verrijking zal er niet mee geholpen zijn.

En nog weer rechtser

Toen ik opgroeide in de jaren ’70 en ’80 was de Tweede Wereldoorlog (met hoofdletters!) hèt politiek-morele kader voor alles en iedereen. Dat nooit meer. Dat was een open deur natuurlijk want “dat”, oorlog, bezetting en volkerenmoord, is zó afschuwelijk dat je je niet voor zou kunnen stellen dat iemand het wel zou willen. Het gebeurde allemaal wel in de derde wereld maar dat raakte ons maar heel beperkt. Wij in het westen waren vooral heel druk met het leren van de lessen van WOII.

Het jammere is dat we daarbij zó nadrukkelijk focusten op antisemitisme en holocaust, misschien ingegeven door de talloze films en boeken waarin het goed – kwaad schema in beeld werd gebracht langs de lijnen van joodse slachtoffers en verzet tegen Duitse nazis. De etnisch-nationale dimensie bood altijd het decor, de beeldtaal, die niet nader toegelicht hoefde te worden omdat het bekend en evident was. Duitsers slecht, joden goed, Nederlanders onderdrukt.

Daar was ook niks onwaars aan en het maakte elk normaal mens overtuigd democraat, het belang van gelijke behandeling evident en vrijheid van meningsuiting cruciaal. Maar doordat antisemitisme en fascisme synoniemen werden omdat met “dat nooit weer” gedoeld werd op het slachtofferschap van miljoenen joden (waar later een beetje erkenning voor Roma, homo’s en gehandicapten bij kwam) hebben we heel weinig geleerd over de politieke beweging naar extremisme en fascisme. Er is geen massale herkenning en veroordeling. Integendeel, we steunen een fascistisch regime in Israel omdat we het land met joden associëren; we stemmen rechts-extremistisch omdat we een krachtige, slagvaardige en vooral compromisloze overheid willen die ons terugvoert naar een nostalgisch verleden van mist over de weiden en kletterende melkkannetjes; we slurpen hevig verontwaardigd filmpjes op tiktok over gemene buitenlanders; en we zoeken sociale binding en persoonlijke erkenning in de warme groep van voetbalhooligans en paramilitaire defendgroepen.

Waar je in elke Hollywoodfilm maar een fractie van een seconde nodig had om in het silhouet van de Duitse soldaat het Kwaad te herkennen, worden we dagelijks murw gebeukt met populistische en vaak fascistoide hondenfluitjes en we hebben het niet door. De EU gaat niet ten onder aan hoge energieprijzen maar aan onze eigen oogkleppen.

 

Hoe democratie wordt ondermijnd

 

In een interessante VBTP-bijeenkomst legde professor Kopecky uit hoe hedendaagse (electorale) autocratieen ontstaan. En dat ze ontstaan is een feit: liberale democratieen zijn volgens de metingen van het Zweedse V-Dem inmiddels het minst voorkomende regime in de wereld. Een paar belangrijke lessen van vanavond:

- democratieen 'vergaan' niet, het is geen afglijden maar er zit een bewust programma achter. En dat programma, zeg Project 2025, wordt wereldwijd uitgerold (denk aan Musk die z'n algoritmen inzet om actief extreemrechtse partijen overal in Europa te steunen). Zoals ook anderen al opmerkten: strongmen leren van elkaar en ze werken samen om macht te vergaren en te concentreren. Orban is er al heel lang heel goed in, maar natuurlijk ook Netanyahu, Modi, Erdogan, PIS in Polen, Trump, enzovoort enzovoort.

- De aanpak is niet gericht op constitutionele verandering, zeker niet in het begin, maar op het benoemen van loyalisten op cruciale posten: patronage. Als je begint met de rechterlijke macht en media en de cultuursector dan wordt het voor de verliezers, iedereen die niet bij de machtspartij zit, wel erg moeilijk om steun te vinden voor eventueel verzet.

- Je kan je als autocraatmet clientelisme van steun verzekeren door kadootjes uit te delen aan achterbannen en ordehandhavers, maar Orban pakt het nog slimmer aan. In Hongarije worden tegenstanders vooral gestraft door hen publieke diensten en sociale zekerheid te onthouden.

- De belangrijkste manier om het risico van autocratisering te verkleinen is spreiding van macht. Niet alleen klassieke machtenspreiding over wetgevende uitvoerende en rechtsprekende machten, maar nog heel veel verdergaand. Pluralisme in media, een levendig en divers maatschappelijk middenveld, georganiseerde tegenspraak binnen de bureaucratie en de wetenschap met formeel zelfstandige bestuursorganen, toezichthouders, adviesorganen en Hoge Colleges van Staat enzovoort. Een proportioneel kiesstelsel helpt ook en grote, diverse, kiesdistricten zodat het lastiger is om meerderheden in districten gericht te beinvloeden.

- Er ontspon zich een boeiend gesprekje over ambtelijke loyaliteit en integriteit - onze voortdurende spanning tussen gehoorzaamheid aan politiek verantwoordelijke bewindspersonen enerzijds, noodzakelijk in een democratie, en anderzijds professionele autonomie en het integer waken over het algemeen belang. Kopecky merkte niet alleen op dat een weerbare ambtenarij belangrijk is maar dat de bureaucratie de democratie nooit kan redden. Hij wees er vooral op hoe NPM ons nog veel gehoorzamer gemaakt heeft. In het New Public Management is er eigenlijk maar één waarde en dat is efficiency, en de hele ambtelijke cultuur is volledig daar op gericht. Zeker in Nederland.