Sander Heijne, De meeste stemmen gelden niet

 We zitten ergens tussen 1984 en The handmaid's tale in. Democratie, vrijheid, gelijkheid en samenleven worden gemangeld tussen propaganda, afbraak van privacy, censuur en hatelijke framing. Nou maakten Orwell en Atwood beter dan wie dan ook duidelijk hoe zoiets in z'n werk gaat maar toch voegt Heijnes De meeste stemmen gelden niet iets belangrijks toe. Namelijk een vlot geschreven en logisch opgebouwde uitleg van de hedendaagse politieke praktijk waarmee we die democratische afbraak werkelijk meemaken.
We gebruikten vroeger op de middelbare school een pocketboekje over de staatsinrichting. Gortdroog en heel dik, meer een encyclopedie dan een lesboek. Je zou wensen dat hedendaagse scholieren, zeker die op HAVO-VWO-niveau, dit boekje van Heijne te lezen krijgen. Ze zouden het nieuws met veel meer begrip tot zich nemen en hopelijk een beetje interesse krijgen in echt nieuws, de krant of op z'n minst het journaal dus. Voor het te laat is. Want dat is mijn allergrootste angst: als we over tien jaar werkelijk in de wereld van 1984 of The handmaid's tale leven dan is er geen eerlijke geschiedenis meer en dan is er niemand meer die begrijpt hoe en waarom een democratische rechtsstaat werkt.

"Wie onze kennistradities ondermijnt, ondermijnt de cultuur waarop we onze vrijheid hebben gebouwd. En ontneemt kiezers bovendien de mogelijkheid om zelf een eerlijk oordeel te vormen over nut en noodzaak van de een of andere politieke maatregel."

"Meer dan op strafkampen en geheime politiekorpsen steunen antidemocraten op hun vermogen om de taal, en daarmee de realiteit zoals mensen die ervaren, naar hun hand te zetten. Door de publieke ruimte te zuiveren van woorden die kuunen aanzetten tot kritische gedachtevorming, beroven ze ons van de taal om de legitimiteit van regimes of beleidsmaatregelen ter discussie te stellen."

Daarom geloof ik ook in de aanbevelingen die Heijne doet om de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, de wetenschap en de media beter te borgen. Ik zou er toezicht aan toevoegen maar dat is een detail. En het idee om Big Tech heel veel beter te reguleren is me al decennia uit het hart gegrepen:
"Een aanval op de vrije samenleving win je niet met censuur.
Maar we kunnen het speelveld wel weer gelijker maken.
Tot pakweg vijftien jaar geleden waren het de massamedia die dit gedeelde verhaal in stand hielden. Het waren de journalistieke erecodes van dominante media die maakten dat het grootste deel van onze mediaconsumptie afkomstig was van redacties die zich daadwerkelijk bezighielden met waarheidsvinding.
We kunnen het tij weer deels keren door socialmediaplatformen te verplichten om hun gebruikers tenminste 20 procent van de tijd content aan te bieden die afkomstig is van erkende journalistieke media, die het aan het redactiestatuut verplicht zijn om uitsluitend geverifieerde berichten te publiceren. Op zichzelf is hier niets vreemds aan. Radiozenders zenden tenslotte ook ieder uur een nieuwsbulletin uit.
Om diezelfde reden maken we socialmediabedrijven, net als reguliere uitgevers, juridisch verantwoordelijk voor de content die hun algoritmes verspreiden. Het idee dat ze als platform wel onze aandacht mogen kapitaliseren zonder de verantwoordelijkheid te nemen voor de boodschappen die ze uitzenden - zeker waar het haatzaaierij en doodsbedreigingen betreft - heeft niets met liberale waarden te maken.
Ook hier is niets vreemds aan. We leggen jihadistische groeperingen en zogenoemde 'haatimams' op dit moment ook beperkingen op. Nu we weten hoezeer het antidemocratische kamp gedijt bij de verspreiding van desinformatie en haat op sociale media, moeten we ook hier paal en perk aan stellen. Om te beginnen met een totaalverbod op de inzet van (buitenlandse) trollenlegers en automatisch door kunstmatige intelligentie gegenereerde content. Er is geen enkele reden om ons medelijke recht op de vrijheid van meningsuiting en expressie uit te breiden naar machines. De persvrijheid is nooit bedoeld om buitenlandse propagandadiensten rechtsstreeks toegang te geven tot onze smartphones.
Onze geheime diensten zouden zeker hebben ingegrepen wanneer Mao zijn rode boekje tijdens de Koude Oorlog huis-aan-huis zou hebben willen verspreiden. Waarom staan we het buitenlandse autocraten nu dan wel toe om via social media ongelimiteerd boodschappen af te vuren op het electoraat?

Big tech heeft onze wereld mede zo snel kunnen veranderen omdat onze wetgeving mijlenver achterloopt op de technologie. Om te voorkomen dat we, na de invoering van bovenstaande regels, wederom worden overvallen door nieuwe toepassingen, moeten we strenge voorwaarden stellen aan bedrijven die nieuwe technologieën op de samenleving willen loslaten. In de farmacie en de automobielindustrie vinden we dit de normaalste zaak van de wereld. Bedrijven die een nieuw medicijn op de markt willen brengen, moeten eerst uitvoerig aantonen dat het middel veilig is voor patiënten. Net zoals fabrikanten nieuwe auto's eerst uitgebreid moeten laten keuren voordat ze de markt op mogen.
Waarom voeren we niet iets vergelijkbaars in voor algoritmes en AI-modellen? Of tech in het algemeen? Er is tenslotte niets democratisch aan het recht voor multinationals om samenlevingen met hun technologieën radicaal te veranderen, zonder dat hiervoor überhaupt ooit een kiezer naar zijn of haar mening is gevraagd."

Maar het slotidee om burgers veel directer bij bestuur en beleid te betrekken komt op mij over als naief wensdenken. Ik doe als hoogopgeleide politiek betrokken ambtenaar aan veel inspraakmogelijkheden mee en zelfs voor mij is dat een flinke uitdaging. Bovendien geloof ik niet in de depolitisering die nodig is om kiezers van 'objectieve' kennis te voorzien om overal onderbouwde beleidskeuzes te kunnen maken. Maar dromen staat vrij en daarmee geeft Heijne een mooie aanzet voor serieus democratisch debat.